Cơ hội để lấy kinh nghiệm
Bạn Hoàng Nam (21 tuổi, hiện sinh sống tại Hà Nội), sinh viên ngành Quay phim truyền hình, từng chủ động xin làm trợ lý không lương tại một đoàn quay phim lớn ngay từ năm 3 đại học. Với Nam, quyết định này xuất phát từ đặc thù của ngành học.
“Khi mới vào nghề, mình chưa biết thực hành nên việc được theo sát các anh chị trong đoàn phim là cơ hội rất lớn để quan sát và học hỏi. Mình chấp nhận làm không lương 6 tháng để học hỏi. Tuy nói là không lương từ người hướng dẫn, nhưng mình có được học hỏi trực tiếp từ ê-kíp, được tiếp xúc với máy móc, quy trình quay phim, cách giải quyết tình huống ngoài lý thuyết”, Nam chia sẻ.
Theo Nam, việc làm trợ lý không lương trong giai đoạn đầu vào nghề là cơ hội học hỏi, khi giá trị lớn nhất không chỉ nằm ở trải nghiệm và kỹ năng tích lũy được.
“Sau khi kết thúc kỳ thực tập, mình được các đoàn phim khác book làm việc, được thử nhiều mảng khác nhau có nơi trả lương, có nơi hỗ trợ chi phí”, Nam cho biết. Với cậu sinh viên năm 3, nếu nhìn dài hạn, quãng thời gian làm trợ lý không lương chính là bước đệm cần thiết để mở ra những cơ hội nghề nghiệp rõ ràng hơn về sau.
Ranh giới mập mờ
Trái với trải nghiệm tích cực của Hoàng Nam, Minh Anh (22 tuổi, sống tại TPHCM) lại có góc nhìn thận trọng hơn sau gần 4 tháng làm trợ lý không lương cho một startup trong lĩnh vực sáng tạo nội dung.
Với kỳ vọng được cầm tay chỉ việc và tích lũy kinh nghiệm, Minh Anh đã chấp nhận làm không lương ngay từ đầu. Tuy nhiên, thực tế lại không hoàn toàn như mong đợi. “Công việc của mình chủ yếu là làm những việc lặp lại như nhập dữ liệu, hỗ trợ hậu cần, xử lý việc vặt. Người hướng dẫn khá bận, nên mình ít khi được chỉ dẫn chuyên môn cụ thể”, Minh Anh chia sẻ.
Bên cạnh việc giá trị học hỏi không rõ ràng, áp lực công việc cũng ngày càng tăng khi ranh giới giữa học việc và làm việc trở nên mờ nhạt. Nữ sinh cho biết cô thường xuyên phải xử lý đầu việc quá giờ, kể cả cuối tuần.
“Có những ngày thứ 7 mình vẫn nhận tin nhắn yêu cầu chỉnh sửa hoặc hoàn thành công việc gấp, dù không có thỏa thuận cụ thể về thời gian làm việc”, cô nói. Lịch làm việc kéo dài khiến Minh Anh gặp khó khăn trong việc sắp xếp học tập và nghỉ ngơi.
Từ thực tế đó, với Minh Anh, việc làm trợ lý không lương chỉ thực sự có ý nghĩa khi đi kèm giá trị học hỏi cụ thể. Khi công việc thiên về lao động lặp lại và yêu cầu ngày càng nhiều, cô dần rơi vào cảm giác bị “bóc lột” sức lao động mà công sức bỏ ra không được nhìn nhận tương xứng.
Tương tự, bạn Thùy Châu (24 tuổi, sinh sống tại Hà Nội) đã tốt nghiệp ngành Quản trị kinh doanh, nhận thấy một số mô hình tuyển trợ lý không lương hiện nay đang lợi dụng tâm lý cần kinh nghiệm của người trẻ.
Châu từng làm trợ lý không lương cho một cá nhân kinh doanh online trong gần 2 tháng. “Ban đầu HR nói là học việc, nhưng thực tế mình làm quản lý fanpage, trả lời khách, chốt đơn, thậm chí xử lý khiếu nại. Khối lượng công việc như một nhân viên chính thức, chỉ khác là không có hợp đồng và không có lương”, Châu kể.
Theo Châu, điều khiến cô bức xúc nhất không phải tiền lương, mà là thiếu sự minh bạch ngay từ đầu. Không có lộ trình học, không nói rõ bao lâu kết thúc, cũng không có đánh giá hay phản hồi gì, nữ sinh cảm giác bị ‘treo’ trong một vị trí mập mờ.
Từ trải nghiệm cá nhân, Châu cho rằng nhiều sinh viên khi đi làm trợ lý không lương không quá đặt nặng vấn đề lương thưởng, bởi bản thân vẫn đang trong quá trình học hỏi và sẵn sàng chấp nhận đánh đổi một vài tháng để tích lũy kinh nghiệm. Tuy nhiên, điều này chỉ hợp lý khi người học thực sự được đào tạo, có lộ trình rõ ràng và giới hạn thời gian cụ thể.
Cần nhìn nhận lại tư duy tuyển dụng
Từ góc nhìn của người làm nhân sự và sử dụng lao động, ThS Hạ Phan - Giám đốc công ty Headhunt Jobup cho rằng, tranh cãi xoay quanh việc tuyển thực tập sinh hay trợ lý không lương cần được nhìn nhận một cách công bằng và đa chiều. Theo chuyên gia, không thể đánh đồng mọi vị trí không lương với hành vi bóc lột sức lao động, nhưng cũng phải xem xét quyền lợi và trải nghiệm của người trẻ.
"Nếu không lương nhưng thiếu đào tạo, thiếu hướng dẫn và không có lộ trình rõ ràng thì đó là điều không phù hợp”, ThS Hạ Phan nhấn mạnh.
Từ quan sát tuyển dụng thực tế, chuyên gia chỉ ra rằng các vị trí thực tập hoặc trợ lý không lương thường được đặt ra với 3 mục tiêu chính như đào tạo nguồn nhân sự kế cận trong bối cảnh nhiều doanh nghiệp nhỏ và vừa còn hạn chế nguồn lực; tạo cơ hội để người trẻ va chạm với môi trường làm việc thực tế; đồng thời là quá trình sàng lọc hai chiều giữa doanh nghiệp và lao động trẻ. Tuy nhiên, vấn đề chỉ phát sinh khi mục tiêu bị lệch khỏi bản chất đào tạo.
“Khi việc học nghề bị biến thành tận dụng lao động, mối quan hệ giữa doanh nghiệp và người học việc sẽ mất cân bằng. Nếu làm đúng bản chất, giá trị lớn nhất của công việc không lương nằm ở trải nghiệm thực tế và khả năng giúp người trẻ nhận diện điểm mạnh, điểm yếu của bản thân, những điều không dễ mua được bằng các khóa học ngắn hạn”, chuyên gia phân tích.
Dù vậy, ThS Hạ Phan cũng lưu ý rằng sự đánh đổi này chỉ thực sự tương xứng khi khối lượng công việc được giao đúng với vai trò học việc, quá trình đào tạo là thực chất, thay vì mang tính hình thức hay bị ngụy trang dưới danh nghĩa lấy kinh nghiệm.
Theo chuyên gia, để tránh biến trợ lý không lương thành hình thức bóc lột trá hình, doanh nghiệp cần thay đổi tư duy tuyển dụng, coi người học việc là đối tượng cần được đầu tư thay vì nguồn lực miễn phí. Việc minh bạch ngay từ đầu về tính chất công việc, thời gian học việc, lộ trình đánh giá và giới hạn khối lượng công việc là điều bắt buộc.
Về phía người trẻ, bà Hạ Phan cũng nhấn mạnh vai trò chủ động xác định mục tiêu học nghề, đánh giá khả năng tài chính cá nhân và đặt câu hỏi rõ ràng trước khi nhận việc.
“Kinh nghiệm chỉ có ý nghĩa khi giúp người trẻ tiến bộ thật, thay vì khiến họ kiệt sức mà vẫn không biết mình đã học được gì. Và khi các bạn trẻ tạo ra giá trị thật, doanh nghiệp luôn sẵn sàng ghi nhận vượt ra ngoài tiền lương, từ cơ hội, sự tin tưởng đến con đường phát triển dài hạn”, chuyên gia nói.