Ở nơi tưởng như chỉ có đá, gió và sương mù ấy, điều khiến bất cứ ai cũng phải ngỡ ngàng ngay từ lần đầu đặt chân tới đây chính là những vườn đào mốc cổ thụ. Những thân cây xù xì, phủ đầy rêu phong, cành vươn ngang, vươn dọc che kín sườn đồi, xen giữa những mái nhà cổ lợp gỗ pơ mu đã sẫm màu theo năm tháng. Đào ở đây không chỉ là cây trồng, mà là một phần linh hồn của bản làng, gắn bó với 229 hộ gia đình người Mông suốt hàng trăm năm qua.
Làng đào người Mông trên độ cao hơn 2.000 m
Ngồi bên bếp lửa trong căn nhà gỗ sẫm màu thời gian và khói lam quyện trong không gian lạnh buốt của mùa đông, ông Thào Xú Rùa một trong những người cao tuổi nhất thôn chậm rãi kể câu chuyện về cây đào của bản trong niềm hân hoan vụ mới. Ngày xưa, ông bà trồng đào chỉ để lấy quả ăn; để Tết đến có hoa chơi, chẳng ai nghĩ đến chuyện bán lấy tiền. Cây đào hợp đất, hợp khí hậu lạnh nên cứ thế lớn lên và gắn bó cùng bà con qua bao thế hệ”.
Ở độ cao 2000 m, Lùng Cúng lạnh quanh năm. Mùa đông thường xuất hiện băng giá, sương muối kéo dài, có năm mưa tuyết. Chính điều kiện tự nhiên khắc nghiệt ấy lại tạo nên những cây đào mốc mang dáng vẻ rất riêng: Thân sần sùi, cành khẳng khiu, dáng thế tự nhiên, hoa dày và sắc hồng phai nhẹ, không rực rỡ nhưng bền bỉ.
Không chỉ đẹp vào mùa hoa, mỗi thời điểm trong năm, đào Lùng Cúng lại mang một vẻ cuốn hút khác nhau. Mùa hè, lá non xanh mướt non cùng vô số quả nặng trĩu, căng mọng trên cành. Mùa thu thân cây bắt đầu phủ rêu phong sần sùi. Mùa đông, cành cây trơ lạnh giữa sương mù lạnh giá như chính những con người nơi non cao này. Và khi xuân về, cả bản làng lại rực rỡ khi được nhuộm hồng bởi sắc hoa đào bung nở khắp sườn đồi, trong vườn, bên hiên nhà và dọc lối đi.
Anh Giàng A Dê, thôn La Pán Tẩn xã Púng Luông tỉnh Lào Cai thường dẫn khách du lịch trong nước và quốc tế tham quan, chia sẻ: “Vào mùa hoa, tôi phải đi tiền trạm để dẫn khách vào bản. Hoa đào ở đây rất khác, nhìn là biết đào núi cao. Vì thế cứ đến mùa hoa là nhiều du khách chọn Lùng Cúng làm điểm đến du xuân”.
Năm nay nhuận. Đào ở nhiều vùng đã nở sớm, thậm chí qua kỳ đẹp nhất, thì tại Lùng Cúng, những nụ đào vẫn còn e ấp trên cành. Bởi độ cao lớn, nền nhiệt thấp cùng biên độ nhiệt ngày - đêm chênh lệch cao khiến đào nơi đây nở muộn đúng dịp giáp Tết Nguyên đán mà không cần bất kỳ tác động kỹ thuật nào từ con người.
Ðắt hàng vì dáng cổ, hoa bền
Khoảng hơn chục năm trở lại đây, đào mốc Lùng Cúng bắt đầu “xuống núi”. Giá mỗi cành đào từ 1,5 triệu đến 5 hoặc 6 triệu đồng, tùy dáng thế, tuổi đời và độ đẹp. Dẫn chúng tôi ra khu vườn đào rộng cả héc-ta, anh Chang A Ninh, một trong những hộ trồng đào có thu nhập cao trong thôn không giấu được niềm vui. “Gia đình tôi có hơn 150 gốc đào. Mỗi năm bán khoảng 30-50 cành đẹp, thu về từ 100 đến 150 triệu đồng, có năm còn cao hơn. Nhờ cây đào mà tôi sửa sang được nhà, cho con đi học đầy đủ, mua thêm máy móc cùng 1 ô tô, 1 máy xúc phục vụ sản xuất”.
Ở thôn Lùng Cúng có nhiều hộ mỗi năm thu về vài trăm triệu đồng từ đào Tết. Toàn thôn có 29 hộ mua được ô tô, máy xúc cùng nhiều phương tiện máy móc khác phục vụ sản xuất, từng bước hình thành tư duy sản xuất hàng hóa gắn với lợi thế địa phương.
Đào Lùng Cúng không trồng đại trà. Người dân giữ cách trồng truyền thống - trồng thưa, cây phát triển tự nhiên, không sử dụng phân hóa học nhằm giữ dáng cổ, thân mốc của cây đào.
Người dân thôn cũng chỉ trồng đào vào mùa xuân và chủ yếu trồng tại các mảnh nương, vườn của gia đình chứ không xâm lấn vào rừng. Việc chọn cành bán cũng được cân nhắc kỹ, không chặt ồ ạt để đảm bảo sức sống lâu dài cho cây. Vì thế, ở Lùng Cúng có những gốc đào cổ thụ mà ngay cả chủ vườn cũng không biết chính xác tuổi đời.
Niềm vui của người dân Lùng Cúng càng trọn vẹn hơn khi đầu tháng 1 vừa qua, thôn chính thức được tập đoàn Viettel phủ sóng điện thoại. Với bà con nơi từng được gọi là “thôn ba không”, đây là bước thay đổi lớn, tạo điều kiện thuận lợi cho bà con liên lạc ra bên ngoài và người thân cũng như bán các mặt hàng nông sản của gia đình.
Cầm chiếc điện thoại trên tay, anh Chang A Khua chia sẻ: “Những năm trước chưa có sóng, việc bán đào hay các mặt hàng nông sản khác rất khó khăn. Điện thoại mua về chỉ để xem ảnh hay cho con chơi. Năm nay có sóng rồi, vừa gọi điện cho người thân, vừa quay trực tiếp cành đào cho khách xem, thuận lợi hơn rất nhiều”.
Ông Sùng Thành Công – Chủ tịch UBND xã Nậm Có cho biết, đào mốc Lùng Cúng đang trở thành hướng đi quan trọng trong phát triển kinh tế địa phương. Việc phát triển cây đào gắn với bảo tồn giống bản địa, hạn chế chặt phá rừng đã góp phần tích cực vào công tác xóa đói, giảm nghèo bền vững. Tính đến hết năm 2025, tỷ lệ hộ nghèo của thôn chỉ còn gần 49%.
Không chỉ người bán thuận tiện, thương lái cũng yên tâm hơn khi lên bản. Anh Nguyễn Việt Hùng, thương lái đến từ Hải Phòng, người đã có hơn chục năm gắn bó với đào Lùng Cúng, cho biết: “Đào ở đây rất đặc biệt, dáng cổ, hoa bền. Tôi thường lên từ sớm, đi từng vườn chọn cành. Mỗi năm đưa về miền xuôi hàng trăm cành, khách rất chuộng đào khu vực này”.
Theo trưởng thôn Lùng Cúng Chang A Cớ, toàn thôn có tổng diện tích tự nhiên khoảng trên 58km2, với 229 hộ và gần 1.500 nhân khẩu. Với bà con người Mông nơi đây, cây đào không chỉ mang lại giá trị kinh tế mà còn gắn bó mật thiết với văn hóa và đời sống tinh thần.
“Giữ được đào là giữ được rừng, giữ được bản sắc và cũng nhờ cây đào mà những năm gần đây đời sống người dân trong thôn đã được nâng lên rõ rệt”, ông A Cớ khẳng định.
