“Chúng tôi không gọi AI là công cụ nữa. Tại Neurons AI, chúng tôi gọi chúng là digital colleagues (đồng nghiệp số)”, Minh Anh chia sẻ. Câu chuyện của cô gái trẻ này là lát cắt điển hình cho một cuộc cách mạng đang âm thầm diễn ra nhưng mang tính chấn động tại Việt Nam: Sự chuyển dịch từ nỗi sợ bị thay thế sang vị thế làm chủ công nghệ, nơi con người trở thành kiến trúc sư cho AI.
Trong bối cảnh Đông Nam Á đang chạy đua để trở thành công xưởng số của thế giới, Việt Nam bất ngờ nổi lên với một lợi thế cạnh tranh thiên phú ít ai ngờ tới: Cấu trúc ngôn ngữ tiếng Việt độc đáo - một “hệ điều hành” tự nhiên giúp kết nối tư duy phương Đông với kho tàng tri thức phương Tây.
Từ thợ dạy máy đến nhà quản lý đồng nghiệp số
Một thập kỷ trước, người ta lo ngại AI sẽ tước đoạt công việc. Nhưng thực tế năm 2024-2025 lại vẽ nên một bức tranh hoàn toàn khác. Theo Báo cáo thị trường lao động ngành công nghệ thông tin (CNTT) của VietnamWorks inTECH, trong khi 60% nhân sự CNTT truyền thống bị sa thải năm 2023 vẫn chật vật tìm việc mới, nhu cầu tuyển dụng các vị trí liên quan AI lại bùng nổ với mức lương cao hơn từ 10% đến 50% so với mặt bằng chung.
Sự chênh lệch này không đến từ khả năng viết code nhanh hơn, mà đến từ tư duy sử dụng AI. Ông Nguyễn Văn Khoa, Chủ tịch Hiệp hội Phần mềm và Dịch vụ công nghệ thông tin Việt Nam (VINASA), nhận định, chúng ta đã chuyển từ năm của các thử nghiệm sang năm của “giá trị kinh doanh thực tế”. Làn sóng AI tạo sinh (Generative AI) và đặc biệt là các AI Agents - những hệ thống AI có khả năng tự chủ vận hành - đang thay đổi hoàn toàn cách thức quản lý.
Tại Neurons AI, nhân sự không còn làm những việc lặp lại nhàm chán. Họ sử dụng AI để tự động hóa quy trình, phân tích dữ liệu và dự báo xu hướng. Theo số liệu từ Microsoft được dẫn lại trong các báo cáo ngành, việc sử dụng các AI Agents giúp tăng tốc độ giải quyết hỗ trợ khách hàng lên 11,5% và tăng doanh thu bán hàng thêm 9,4% trên mỗi nhân viên.
AI không thay thế con người mà “siêu hóa” con người. Một nhân viên biết cộng tác với AI có thể hoàn thành khối lượng công việc của ba người, với độ chính xác cao hơn. Đây chính là lợi thế cạnh tranh tuyệt đối: Người lao động không còn bán sức lao động đơn thuần mà bán khả năng điều phối sức mạnh tính toán của máy móc để tạo ra giá trị đột phá.
Tiếng Việt - Lợi thế tuyệt đối của Việt Nam trong cuộc đua AI
Trong cuộc đua AI toàn cầu, các quốc gia Đông Nam Á như Thái Lan, Indonesia hay Campuchia đều đang nỗ lực xây dựng hạ tầng dữ liệu và nhân lực. Tuy nhiên, Việt Nam sở hữu một tài sản vô hình mà không quốc gia láng giềng nào có được: Vị thế ngôn ngữ giao thoa của Tiếng Việt.
Tiếng Việt là ngôn ngữ duy nhất trong khối đồng văn (chịu ảnh hưởng văn hóa Hán) tại châu Á sử dụng hệ chữ cái Latin (chữ quốc ngữ) làm văn tự chính thức. Điều này tạo ra một “hệ gen kép” trong tư duy ngôn ngữ của người Việt: giao diện Latin - cầu nối phương Tây và tư duy ngữ nghĩa - cầu nối phương Đông.
Vì sử dụng ký tự Latin giống tiếng Anh, Pháp, Đức…, nhân sự Việt Nam có khả năng tiếp cận, học hỏi và tinh chỉnh các mô hình ngôn ngữ lớn (LLM) của phương Tây như GPT, Grok, Llama, Claude… một cách tự nhiên và nhanh chóng hơn nhiều so với các quốc gia sử dụng hệ chữ tượng hình hoặc ký tự riêng biệt như Thái Lan, Lào, Campuchia, Trung Quốc, Nhật Bản… Rào cản về mặt “token hóa” dữ liệu khi huấn luyện AI thấp hơn, giúp quá trình chuyển giao tri thức giữa người Việt và AI diễn ra mượt mà, chính xác và chi phí thấp hơn nhiều quốc gia khác.
Ẩn sâu dưới lớp vỏ Latin, khoảng 70% từ vựng tiếng Việt là từ Hán-Việt. Cấu trúc tư duy, văn cảnh và sắc thái biểu đạt của người Việt mang đậm triết lý Á Đông. Điều này cho phép nhân sự Việt Nam hiểu sâu sắc các mô hình AI đến từ Trung Quốc nói riêng, các nước Đông Bắc Á nói chung, đồng thời dễ dàng bản địa hóa các khái niệm phương Tây đưa vào bối cảnh văn hóa phương Đông.
Nhờ “mã gen” này, một chuyên viên tại Neurons AI có thể đóng vai trò là “người phiên dịch văn hóa” cho các thuật toán. Họ dạy cho AI cách tư duy logic kiểu Mỹ nhưng ứng xử tinh tế kiểu Á Đông. Đây là lý do tại sao các tập đoàn công nghệ lớn đang nhìn nhận Việt Nam không chỉ là thị trường tiêu thụ, mà là trung tâm huấn luyện và tinh chỉnh AI (fine-tuning hub) lý tưởng cho khu vực.
Tương lai thuộc về những người biết dẫn dắt máy móc
Những doanh nghiệp khởi nghiệp như Neurons AI ở TPHCM là minh chứng cho thấy AI không phải là kẻ hủy diệt việc làm, mà là chất xúc tác để nâng tầm giá trị con người. Với lợi thế ngôn ngữ đặc biệt và nguồn nhân lực trẻ, linh hoạt, Việt Nam đang đứng trước cơ hội lịch sử để định hình lại vị thế của mình trong chuỗi giá trị công nghệ toàn cầu. Cuộc chơi không còn là ai sở hữu siêu máy tính mạnh nhất, mà là ai sở hữu đội ngũ nhân sự biết biến AI thành đồng nghiệp số đắc lực nhất.
Như lời khẳng định của các chuyên gia trong báo cáo thị trường: “Sự thành công của AI tại Việt Nam sẽ không được đo bằng số lượng thuật toán, mà bằng số lượng con người được nâng tầm nhờ AI”. Và với chìa khóa là tiếng Việt cùng tư duy đổi mới, cánh cửa tương lai đang mở rộng hơn bao giờ hết cho nhân sự Việt.
Minh chứng cho năng lực này là sự ra đời của các mô hình ngôn ngữ lớn tiếng Việt như PhoGPT, SaolaGPT, hay như ZaloAI với bộ tiêu chuẩn VMLU đánh giá năng lực tiếng Việt, khẳng định chủ quyền dữ liệu và khả năng tự chủ công nghệ của người Việt đối với công nghệ AI so với các quốc gia láng giềng.
Con người trong vòng lặp: Chốt chặn của niềm tin
Dù mạnh mẽ đến đâu, AI vẫn thiếu một thứ: Trách nhiệm. Báo cáo của nhà tuyển dụng Itviec chỉ ra rằng, dù 73% doanh nghiệp đã ứng dụng AI, nhưng chỉ 5,4% hoàn toàn tin tưởng vào kết quả do máy tạo ra mà không cần con người rà soát. Rủi ro lớn nhất là kết quả thiếu chính xác hoặc vi phạm đạo đức.
Đây là lúc vai trò của “con người trong vòng lặp” (Human-in-the-loop) trở nên tối thượng. Tại Neurons AI, Minh Anh và các đồng nghiệp không chỉ là người vận hành, mà là những giám sát viên đạo đức. Họ đảm bảo rằng các “đồng nghiệp số” của mình không đưa ra các tư vấn sai lệch, phân biệt đối xử hay vi phạm bảo mật.
Sự chuyển dịch này đòi hỏi một thế hệ nhân sự mới có kỹ năng kép: Vừa am hiểu công nghệ để giao tiếp với máy, vừa am hiểu nghiệp vụ kinh doanh để ra quyết định cuối cùng. Ngành sản xuất, y tế hay tài chính không cần những lập trình viên chỉ biết viết code; họ cần những chuyên gia biết dùng AI để giải quyết bài toán thực tế của doanh nghiệp.
Chiến lược đào tạo: Từ học nghề đến làm chủ
Để hiện thực hóa lợi thế này, Việt Nam đang chứng kiến một cuộc cách mạng trong giáo dục và đào tạo. Không đi theo con đường đào tạo lý thuyết hàn lâm, các mô hình hợp tác “3 Nhà” (Nhà nước - Nhà trường - Doanh nghiệp) đang được nhân rộng.
Điển hình là chương trình Viettel AI Fresher Program, nơi sinh viên được nhúng mình vào các dự án thực tế của Tập đoàn Viettel. Với 160 giờ đào tạo thực chiến, sinh viên không chỉ học về thuật toán mà còn học về quy trình, dữ liệu và văn hóa doanh nghiệp. Hay như chương trình VinAI Residency của Vingroup, tập trung đào tạo nhóm 1% nhân tài nghiên cứu đỉnh cao, tạo ra những công trình khoa học ngang tầm thế giới.
Những mô hình này đang rút ngắn khoảng cách giữa giảng đường và thực tế, tạo ra một lực lượng lao động sẵn sàng cộng tác với AI ngay khi ra trường. Đây là cách tiếp cận khác biệt so với mô hình đào tạo đại trà của Indonesia (Digital Talent Scholarship - Học bổng tài năng kỹ thuật số), hay mô hình học việc chuyên sâu (Apprenticeship) của Singapore. Việt Nam đang kết hợp cả hai: vừa phổ cập kỹ năng số, vừa nuôi dưỡng tinh hoa.
