Quy hoạch tổng thể Thủ đô Hà Nội tầm nhìn 100 năm đang được lấy ý kiến cộng đồng cho thấy một sự dịch chuyển tư duy rõ rệt tại Hồ Tây. Thay vì coi Hồ Tây là điểm kết thúc của nội đô lịch sử, quy hoạch mới đặt hồ nước này vào vị trí trung tâm của trục cảnh quan sinh thái Sông Hồng – Hồ Tây. Trong cấu trúc đó, Hồ Tây đóng vai trò là “túi điều hòa” khổng lồ, kết nối mạch nguồn sinh thái từ dòng sông vào trong lòng phố cổ và các khu đô thị mới như Tây Hồ Tây, Nam Thăng Long.
Điểm mới nhất và mang tính đột phá trong định hướng phát triển không gian Hồ Tây chính là việc hình thành các “công viên chuyên đề” và hệ thống giao thông tiếp cận mềm. Hệ thống công viên tại khu vực Hồ Tây sẽ được kết nối với mạng lưới cây xanh và mặt nước rộng lớn của thành phố, bao gồm hành lang xanh dọc sông Hồng và vành đai xanh sông Nhuệ. Mục tiêu là hình thành một chuỗi không gian sinh thái liên hoàn, gắn kết với các khu đô thị mới và khu dân cư hiện hữu.
Bên cạnh đó, quy hoạch cũng nhấn mạnh việc khai thác các hoạt động thể thao nhẹ trên mặt nước, nghỉ ngơi sinh thái và các loại hình giải trí ngoài trời. Điều này giúp Hồ Tây trở thành điểm đến vừa mang tính nghỉ dưỡng, vừa phù hợp cho các hoạt động văn hóa – thể thao của cộng đồng.
Dự thảo quy hoạch đánh giá: Không gian quanh Hồ Tây hiện lưu giữ nhiều di tích lịch sử và văn hóa quan trọng của Thăng Long – Hà Nội như Phủ Tây Hồ, chùa Trấn Quốc, chùa Kim Liên, đền Quán Thánh, cùng nhiều làng nghề truyền thống.
Trong tương lai, các công trình di sản này sẽ được bảo tồn và tôn tạo, đồng thời kết nối với hệ thống tuyến tham quan du lịch. Các làng nghề truyền thống như vùng trồng đào Nhật Tân, quất Tứ Liên, sen Tây Hồ hay nghề giấy dó Kẻ Bưởi cũng được định hướng bảo vệ và phát huy giá trị.
Việc khôi phục không gian văn hóa làng nghề sẽ gắn với hệ thống công viên, không gian mở và các trục đi bộ ven hồ. Qua đó tạo nên những tuyến du lịch văn hóa đặc sắc, nơi du khách có thể trải nghiệm đồng thời cảnh quan, di sản và đời sống truyền thống của người Hà Nội.
Ngoài ra, nhiều tuyến đường quanh hồ như Thanh Niên, Yên Phụ, Thụy Khuê, Hoàng Hoa Thám hay Lạc Long Quân sẽ được chỉnh trang kiến trúc và cảnh quan, bảo đảm hài hòa giữa yếu tố lịch sử và phát triển đô thị hiện đại.
Tầm nhìn 100 năm hướng tới một Hà Nội là thành phố toàn cầu, thông minh và sáng tạo. Trong cấu trúc này, Hồ Tây không chỉ là nơi để ngắm cảnh. Nó được định vị là trung tâm dịch vụ, tài chính và văn hóa mới. Việc hình thành các tổ hợp điểm nhấn, kết nối với hệ thống Metro (được quy hoạch đi ngầm hoàn toàn từ Vành đai 3,5 trở vào) sẽ biến khu vực Tây Hồ trở thành cửa ngõ đón giao thoa quốc tế, nơi di sản văn hóa Thăng Long đối thoại với các giá trị đương đại của thế giới.
Một trong những điểm nhấn của dự án cải tạo Hồ Tây chính là việc thiết lập các trục đi bộ ven hồ. Thay vì xe máy và ô tô chen chúc như hiện tại, tương lai của Hồ Tây là những hành lang đi bộ xuyên suốt, kết nối các công viên chuyên đề với nhau.
Các trục đi bộ này không chỉ chạy dọc mép nước mà còn có các nhánh kết nối sâu vào các làng nghề truyền thống như Quảng An, Nhật Tân, giúp du khách dễ dàng trải nghiệm văn hóa bản địa mà không bị ảnh hưởng bởi khói bụi và tiếng ồn.
Hà Nội cũng kiên trì mục tiêu di dời các cơ sở sản xuất, đào tạo và kiểm soát chặt chẽ các dự án cao tầng ven hồ. Dự thảo Quy hoạch 100 năm xác định rõ các "vùng đệm" giữa mặt nước và đô thị. Tại đây, mật độ xây dựng sẽ được kéo giảm, ưu tiên các công trình thấp tầng, mái dốc, hòa quyện với rặng cây. Việc xây dựng các công trình điểm nhấn kiến trúc mới chỉ được thực hiện khi chúng thực sự tạo ra giá trị biểu tượng cho thành phố toàn cầu và không làm đứt gãy tầm nhìn ra mặt hồ.
Một định hướng mới, trong quy hoạch khu vực Hồ Tây là nghiên cứu "kinh tế không gian tầm thấp" (dưới 3.000m). Đối với khu vực Hồ Tây, điều này có thể hiểu là việc phát triển các loại hình du lịch, dịch vụ trải nghiệm tầm cao vừa phải, giúp du khách chiêm ngưỡng toàn cảnh sự kết nối giữa Hồ Tây và sông Hồng mà không gây ô nhiễm tiếng ồn hay phá vỡ tĩnh không của các di tích.
Theo đơn vị tư vấn, dự án cải tạo Hồ Tây với tổng mức đầu tư dự kiến khoảng 30.151,83 tỷ đồng theo phương thức đối tác công tư (PPP), dự án mang đến những hạng mục mang tính bước ngoặt, thay đổi diện mạo toàn diện cho 575 ha diện tích nghiên cứu mặt hồ. Cụ thể, hệ thống 27 sàn ngắm cảnh và cầu cảnh quan là điểm mới nổi bật nhất, biến bờ hồ thành một không gian nghệ thuật mở. Các sàn ngắm cảnh không chỉ là nơi thưởng ngoạn mà còn được thiết kế để trở thành sân khấu cho các show diễn truyền thống, thúc đẩy kinh tế đêm.
Cùng với đó là hệ thống bến thuyền và kinh tế mặt nước: 6 bến thuyền (3 bến chính, 3 bến phụ) sẽ được xây dựng, lần đầu tiên khai thác chuyên nghiệp tiềm năng du lịch trên mặt hồ, kết nối các điểm di tích lịch sử bằng đường thủy.
Hạ tầng thông minh sẽ được quy hoạch xung quanh Hồ Tây, đơn vị tư vấn đưa ra lời giải cho bài toán giao thông bằng 5 bãi đỗ xe ngầm hiện đại kết nối với tuyến Metro số 2. Đặc biệt, hệ thống phao chắn và xử lý rác thải công nghệ mới sẽ được triển khai để trả lại nguồn nước trong lành bền vững.
Để hiện thực hóa tầm nhìn này, dự án thành phần đầu tiên sẽ được khởi công ngay trong giai đoạn 2026 - 2027. Với mức đầu tư hơn 1.400 tỷ đồng, tuyến đường Quảng An (từ Phủ Tây Hồ đến phố Từ Hoa) sẽ được cải tạo, mở rộng, đi kèm với đó là việc xây dựng các bến du thuyền và bãi đỗ xe ngầm chiến lược. Việc mở rộng lòng đường tại các trục chính như Nhật Chiêu, Vệ Hồ, Trích Sài từ 5,5m lên 14m không chỉ giải tỏa áp lực giao thông mà còn tạo không gian cho các hoạt động đi bộ, văn hóa cộng đồng.
Đến năm 2030, khi dự án hoàn thành, Hồ Tây sẽ không còn là một "ốc đảo" bị chia cắt bởi các công trình tự phát. Thay vào đó là một quần thể văn hóa - du lịch liền mạch, nơi di sản nghìn năm được soi bóng bởi những công trình biểu tượng hiện đại, đưa Hà Nội tự tin ghi tên mình lên bản đồ các đô thị sáng tạo toàn cầu.
Nhìn nhận về cuộc đại chỉnh trang này, KTS Phạm Thanh Tùng, Chánh Văn phòng Hội Kiến trúc sư Việt Nam cho rằng, quy hoạch Hồ Tây không thể được nhìn nhận như một dự án kinh doanh địa ốc hay bài toán hạ tầng giao thông thuần túy. Theo KTS Phạm Thanh Tùng, đây là vùng “trầm tích văn hóa” – một Hà Nội thu nhỏ kết nối mạch nguồn từ quá khứ đến tương lai.
Ông khẳng định: “Bất kỳ dự án nào liên quan đến Hồ Tây, người thực hiện phải có một trái tim hiểu và yêu Hà Nội. Hồ Tây không phải dự án bất động sản, cũng chẳng phải dự án giao thông, bởi nơi đây chính là linh hồn của Thủ đô.” Mọi sự can thiệp quy hoạch, nếu mang tính chất thô bạo, sẽ trực tiếp làm đứt gãy hệ sinh thái di sản đặc sắc ở đây.
Về giải pháp thực tiễn, vị chuyên gia này cho rằng cần một cuộc “tái thiết” mạnh mẽ để khắc phục những sai lầm từ việc lấn chiếm và ô nhiễm trong quá khứ. Trọng tâm của quy hoạch mới phải là giảm tải áp lực xây dựng và ưu tiên không gian cho cộng đồng. “Phải giữ gìn tất cả di sản đã có, hạn chế chất tải đô thị và đừng xây thêm những tòa cao tầng quá lớn quanh hồ.
Đặc biệt, đường quanh hồ phải là đường dạo đúng nghĩa cho người đi bộ, xe đạp chứ không phải đường cho xe cơ giới,” KTS Phạm Thanh Tùng nhấn mạnh. Bên cạnh đó, việc hồi sinh dòng chảy thông qua cơ chế bổ cập nước, liên thông mặt nước Hồ Tây với các dòng sông như Tô Lịch, Kim Ngưu là yêu cầu cấp bách để trả lại sự trong xanh cho "lá phổi" 500ha của thành phố. Trong bối cảnh Luật Thủ đô (sửa đổi) đang mở ra dư địa pháp lý mới, quy hoạch Hồ Tây cần được đặt dưới trách nhiệm cá nhân nghiêm túc của người đề xuất, hướng tới tầm nhìn bền vững thay vì những giá trị kinh tế ngắn hạn.
Nhắc lại bài học đắt giá về những du thuyền từng bị dẹp bỏ, KTS Trần Huy Ánh - Ủy viên thường vụ Hội KTS Hà Nội góp ý quy hoạch tương lai cần nhận diện lại giá trị khoa học và nhân văn của bản Quy hoạch phân khu A6 (2014) với giới hạn nghiêm ngặt: khoảng lùi 16m tính từ mép hồ và chiều cao công trình tối đa 12m.
Thực tế, Hà Nội đang có nhiều bước tiến về công kỹ nghệ xây dựng nên không thiếu giải pháp giao thông khác ít xâm hại hơn. Trước khi triển khai, cần một bản đánh giá tác động định lượng cụ thể tới hệ sinh thái và đời sống nhân dân, thay vì chỉ dựa vào những bản vẽ khô cứng.
Chia sẻ về hướng phát triển hồ Tây, GS. Lê Hồng Lý, Chủ tịch Hội Văn nghệ dân gian Việt Nam cho rằng, mọi can thiệp vào hồ Tây cần theo hướng làm đẹp hơn, không làm biến dạng cảnh quan ven hồ. Trong đó, việc tham gia của doanh nghiệp cần gắn với mục tiêu nâng cao giá trị cảnh quan, đồng thời bảo tồn các yếu tố văn hóa, làng nghề và môi trường tự nhiên xung quanh.
Đặc biệt, mặt nước hồ Tây được ví như “mặt gương”, vì vậy, việc giữ gìn, cải thiện chất lượng nước là yêu cầu quan trọng, góp phần nuôi dưỡng đời sống tinh thần của người dân.
Theo các chuyên gia, cái đích cuối cùng của cuộc "đại chỉnh trang" Hồ Tây không chỉ là những con đường thênh thang, mà phải là phục hồi lại "sức khỏe" cho lòng hồ. Chỉ khi nước Hồ Tây lại trong veo như ký ức người dân, khi hoa sen Bách Diệp có thể trở về nở rộ ngay trên mặt hồ mà không phải "đi ở trọ", thì khi đó cuộc đại chỉnh trang mới thực sự có ý nghĩa.
Cũng theo GS. Lý, trước khi triển khai dự án, thành phố cần lấy ý kiến của các chuyên gia trong lĩnh vực kiến trúc, văn hóa, lịch sử. Hà Nội có nhiều chuyên gia uy tín, am hiểu sâu sắc về văn hóa và lịch sử Thủ đô sẵn sàng đóng góp trí tuệ, tâm huyết về mọi góc độ. Việc huy động được nguồn lực này sẽ giúp hạn chế sai sót trong quá trình phát triển.
TS. An Thu Trà (Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam) cho rằng, hiện nay khu vực quanh hồ Tây còn thiếu không gian quảng trường, thiếu bến tàu, không có chỗ đỗ xe. Như vậy, người dân không thể có chỗ ngắm cảnh quan liên tục. Do đó, thành phố cần tổ chức giao thông tốt, tạo cảnh quan để người dân ngắm cảnh đẹp được nhiều nhất.
Bên cạnh đó, thành phố cần bảo tồn, phát huy giá trị các làng nghề hiện có; khôi phục các làng nghề truyền thống vốn đã ăn sâu vào tiềm thức người dân, nhưng do quá trình đô thị hoá đã không còn.
"Việc bảo tồn và phát huy giá trị hồ Tây không chỉ nhằm giữ gìn cảnh quan, di sản, mà còn hướng tới nâng cao chất lượng sống, tạo điều kiện để người dân được thụ hưởng không gian văn hóa - cảnh quan một cách trọn vẹn”, TS. An Thu Trà chia sẻ.