Theo ông Lê Thanh Dũng, Cục trưởng Cục Dân số (Bộ Y tế), Luật Dân số đã được Quốc hội khóa XV thông qua ngày 10/12/2025 và sẽ chính thức có hiệu lực từ ngày 1/7/2026. Việc ban hành Luật có ý nghĩa quan trọng trong việc thể chế hóa các chủ trương của Đảng về công tác dân số, đặc biệt là chuyển trọng tâm từ chính sách kế hoạch hóa gia đình sang dân số và phát triển.
Luật gồm 8 chương với 30 điều, quy định nhiều nội dung liên quan đến truyền thông, giáo dục về dân số; duy trì mức sinh thay thế; giảm thiểu mất cân bằng giới tính khi sinh; thích ứng với già hóa dân số; nâng cao chất lượng dân số và trách nhiệm của các cơ quan, tổ chức, cá nhân trong thực hiện chính sách dân số.
Hỗ trợ tài chính để khuyến khích sinh đủ hai con
Một trong những điểm đáng chú ý của dự thảo Nghị định hướng dẫn Luật Dân số là quy định mức hỗ trợ tài chính 2 triệu đồng/người/lần sinh đối với một số nhóm đối tượng nhằm khuyến khích sinh con.
Theo dự thảo, khoản hỗ trợ này áp dụng cho các trường hợp gồm: phụ nữ là người dân tộc thiểu số rất ít người hoặc có chồng thuộc nhóm dân tộc này; phụ nữ sinh con tại các tỉnh, thành phố có mức sinh thấp hơn mức sinh thay thế và phụ nữ sinh đủ hai con trước 35 tuổi khi đáp ứng các điều kiện theo quy định.
Đối với trường hợp sinh đủ hai con trước 35 tuổi, điều kiện được hưởng hỗ trợ là tại thời điểm sinh, người mẹ từ 35 tuổi trở xuống; trường hợp sinh lần thứ nhất sinh hai con trở lên hoặc sinh lần thứ hai khi trước đó chỉ có một con đẻ còn sống, kể cả trường hợp sinh đôi trở lên trong cùng một lần sinh.
Ông Lê Thanh Dũng cho biết, chính sách hỗ trợ này không áp dụng đối với những trường hợp đã sinh đủ hai con trước 35 tuổi trước thời điểm Nghị định có hiệu lực.
Bên cạnh đó, căn cứ khả năng cân đối ngân sách, chính quyền địa phương cấp tỉnh có thể quyết định mức hỗ trợ cao hơn so với mức 2 triệu đồng quy định trong dự thảo.
“Trường hợp một người đồng thời thuộc nhiều nhóm đối tượng được hưởng hỗ trợ tài chính khi sinh con theo Luật Dân số thì sẽ được hưởng đầy đủ các chế độ tương ứng”, ông Dũng cho hay.
Nhiều chính sách mới để duy trì mức sinh thay thế
Luật Dân số cũng đưa ra nhiều chính sách hỗ trợ nhằm khuyến khích các cặp vợ chồng sinh đủ hai con. Theo đó, lao động nữ sinh con thứ hai được nghỉ thai sản 7 tháng, trong khi lao động nam được nghỉ 10 ngày làm việc khi vợ sinh con. Ngoài ra, người có từ hai con đẻ trở lên còn được ưu tiên trong việc mua, thuê mua hoặc thuê nhà ở xã hội theo quy định của pháp luật về nhà ở.
Những chính sách này được kì vọng sẽ góp phần giảm áp lực kinh tế cho các gia đình trẻ, tạo điều kiện thuận lợi để các cặp vợ chồng yên tâm sinh con và nuôi dạy con.
4 chính sách lớn của Luật Dân số
Theo lãnh đạo Cục Dân số, Luật Dân số được xây dựng xoay quanh 4 nhóm chính sách lớn.
Thứ nhất là duy trì mức sinh thay thế, trong bối cảnh nhiều địa phương đang đối mặt với tình trạng mức sinh giảm sâu.
Thứ hai là giảm thiểu mất cân bằng giới tính khi sinh. Luật nghiêm cấm hành vi lựa chọn giới tính thai nhi dưới mọi hình thức. Việc tiết lộ giới tính thai nhi chỉ được thực hiện khi phục vụ chẩn đoán và điều trị các bệnh liên quan đến giới tính theo quy định của Bộ Y tế.
Thứ ba là thích ứng với già hóa dân số. Luật khuyến khích người dân chủ động chuẩn bị cho tuổi già thông qua chăm sóc sức khỏe, chuẩn bị tài chính, tham gia bảo hiểm xã hội, bảo hiểm y tế và duy trì các hoạt động xã hội. Đồng thời, phát triển đa dạng các hình thức chăm sóc người cao tuổi tại nhà, tại cộng đồng và tại các cơ sở chuyên môn.
Thứ tư là nâng cao chất lượng dân số, trong đó khuyến khích nam, nữ khám sức khỏe trước khi kết hôn; thực hiện sàng lọc, chẩn đoán và điều trị các bệnh bẩm sinh trước sinh và sơ sinh để phát hiện sớm các bệnh lí có thể ảnh hưởng đến sự phát triển của trẻ.
Luật cũng bảo đảm quyền của cá nhân và các cặp vợ chồng được tiếp cận bình đẳng với các dịch vụ chăm sóc sức khỏe sinh sản và tự quyết định các vấn đề liên quan đến sinh sản trên cơ sở hiểu biết và tự nguyện.
Tăng cường truyền thông, thay đổi nhận thức
Theo Bộ Y tế, truyền thông, vận động và giáo dục về dân số sẽ là một trong những nhiệm vụ quan trọng khi triển khai Luật Dân số. Các hoạt động truyền thông cần đảm bảo tính khoa học, dễ hiểu và phù hợp với đặc điểm văn hóa của từng nhóm đối tượng.
Luật cũng nhấn mạnh việc xóa bỏ định kiến giới, nâng cao vai trò của phụ nữ và trẻ em gái, khuyến khích kết hôn và sinh con phù hợp, giảm thiểu tảo hôn và hôn nhân cận huyết.
Thứ trưởng Bộ Y tế Đỗ Xuân Tuyên cho biết, cùng với việc xây dựng dự thảo Nghị định hướng dẫn Luật Dân số, Bộ Y tế cũng đang xây dựng hai thông tư liên quan đến danh mục bệnh bẩm sinh cần sàng lọc trước sinh, sơ sinh và danh mục bệnh di truyền liên quan đến giới tính phục vụ chẩn đoán, điều trị trước sinh, sơ sinh.
“Luật Dân số được Quốc hội thông qua với bốn chính sách lớn: duy trì mức sinh thay thế, giảm mất cân bằng giới tính khi sinh, thích ứng với già hóa dân số và nâng cao chất lượng dân số. Bộ Y tế đang phối hợp với các bộ, ngành liên quan để xây dựng các văn bản hướng dẫn nhằm sớm đưa Luật vào cuộc sống”, Thứ trưởng Đỗ Xuân Tuyên nhấn mạnh.