Tổng thống Trump nói rằng Mỹ nên có toàn quyền kiểm soát Greenland, một vùng lãnh thổ thuộc quản lý của Đan Mạch. Những ngày gần đây, ông cho rằng Mỹ cần sở hữu hòn đảo này để bảo đảm an ninh Bắc cực và an ninh của chính nước Mỹ.
“Khi chúng ta sở hữu nó, chúng ta sẽ bảo vệ nó. Bạn không bảo vệ các hợp đồng thuê. Chúng ta phải sở hữu nó. Và chúng ta sẽ phải bảo vệ Greenland. Nếu chúng ta không làm điều đó, Trung Quốc hoặc Nga sẽ làm”, Tổng thống Trump phát biểu ngày 9/1.
Tuy nhiên, các quan chức quân sự và nhà ngoại giao cho rằng Mỹ đã xây dựng mạng lưới căn cứ quân sự ở nước ngoài hùng mạnh nhất thế giới mà không cần sở hữu lãnh thổ của các quốc gia khác.
Theo báo cáo năm 2024 của Cơ quan Nghiên cứu Quốc hội Mỹ, Bộ Quốc phòng Mỹ đang quản lý hoặc sử dụng hơn 128 căn cứ ở nước ngoài tại ít nhất 51 quốc gia. Các phân tích độc lập cho thấy, nếu tính cả các cơ sở nhỏ hơn, tổng số có thể lên tới hơn 750 căn cứ tại 80 quốc gia và vùng lãnh thổ, trong đó có nhiều căn cứ từ thời Thế chiến II và Chiến tranh Lạnh.
Trong hầu hết các trường hợp, đất đai do nước chủ nhà cung cấp theo các thỏa thuận song phương, không kèm theo việc chuyển quyền sở hữu. Nước chủ nhà thường cho phép Mỹ xây dựng và vận hành cơ sở.
“Chúng ta không cần ‘sở hữu’ để tiến hành mọi hoạt động mà mình muốn”, Đô đốc Hải quân nghỉ hưu James Stavridis, cựu Tư lệnh Tối cao Lực lượng Đồng minh Tổ chức Hiệp ước Bắc Đại Tây Dương (NATO), cho biết.
Các căn cứ ở nước ngoài đóng vai trò xương sống trong thế trận phòng thủ toàn cầu của Mỹ. Một tài liệu của Lầu Năm Góc mô tả đây là “yếu tố nền tảng cho các hoạt động quốc phòng và quân sự của Mỹ”, đồng thời thúc đẩy lợi ích chiến lược của Washington. Trong tổng số 1,3 triệu quân nhân Mỹ đang tại ngũ, gần 13% đóng quân ở nước ngoài.
Cơ sở quân sự lớn nhất của Mỹ ở nước ngoài đặt tại Nhật Bản, Đức và Hàn Quốc. Các quốc gia này không chỉ cung cấp đất mà còn đóng góp chi phí vận hành cho Mỹ.
Căn cứ hải quân Guantánamo tại Cuba là một ngoại lệ, nơi nước chủ nhà coi sự hiện diện của Mỹ là bất hợp pháp. Cơ sở này được thiết lập theo các thỏa thuận ngoại giao vô thời hạn ký kết từ nhiều thập kỷ trước. Tuy nhiên, ngay cả ở đó, Mỹ cũng không sở hữu đất.
Theo Lầu Năm Góc, hơn 53.000 binh sĩ Mỹ đang đồn trú tại các căn cứ trên khắp Nhật Bản và hơn 36.000 người tại Đức. Trung tâm y tế khu vực Landstuhl ở Đức là cơ sở y tế lớn nhất của Lầu Năm Góc ở nước ngoài, điều trị cho quân nhân từ khắp bán cầu. Căn cứ không quân Ramstein lân cận hiện có hơn 12.000 quân nhân và nhân viên dân sự.
Trong khoảng 15 năm qua, Lầu Năm Góc đã chuyển hướng từ tự vận hành các căn cứ lớn ở nước ngoài sang sử dụng cơ sở thuộc sở hữu của đồng minh và đối tác.
Greenland là cửa ngõ vào Bắc Băng dương. Hòn đảo này cũng nằm dưới các đường bay của tên lửa đạn đạo xuyên lục địa nếu được phóng từ một số khu vực của Nga hoặc Trung Quốc.
Suy yếu đoàn kết, xói mòn uy tín
Lãnh đạo Đan Mạch khẳng định Greenland không phải để mua bán và mọi quyết định về tương lai của hòn đảo chủ yếu thuộc về 57.000 cư dân ở đó.
Từ những năm 1940, Mỹ đã coi Greenland là yếu tố then chốt đối với an ninh quốc gia và trong thời Chiến tranh Lạnh từng có 17 căn cứ ở đó. Hiện nay, Mỹ chỉ còn vận hành một căn cứ ở Greenland, chủ yếu làm nhiệm vụ theo dõi các mối đe dọa tên lửa.
Đan Mạch, một thành viên sáng lập NATO, cho biết sẵn sàng thảo luận về việc mở rộng hiện diện của Mỹ tại Greenland. Năm ngoái, Copenhagen cam kết tăng cường hiện diện quân sự ở Bắc cực sau khi chịu áp lực từ ông Trump.
Ông Richard Fontaine, người từng cố vấn chính sách đối ngoại cho cựu cố Thượng nghị sĩ John McCain, cho rằng lập luận của Tổng thống Trump rằng “bạn không bảo vệ các hợp đồng thuê” giống như “học thuyết quan hệ quốc tế kiểu ‘không ai rửa xe thuê’”. Nói cách khác, một quốc gia chỉ bảo vệ hoặc quan tâm đến lãnh thổ của mình, chứ không phải của nước khác.
“Điều đó có thể đúng với tài sản tư nhân, nhưng không đúng với các quốc gia”, ông Fontaine nói và nhấn mạnh rằng Mỹ cam kết bảo vệ nhiều đồng minh mà không sở hữu lãnh thổ của họ.
Ông Richard Fontaine hiện là người đứng đầu Trung tâm An ninh Mỹ mới, một tổ chức nghiên cứu tại Washington.
Ông Fontaine lấy ví dụ việc ông Trump bảo vệ Israel năm ngoái, đồng thời lưu ý rằng nhiều đồng minh cũng đã thực hiện cam kết bảo vệ Mỹ. “Toàn bộ ý nghĩa của các liên minh là phòng thủ lẫn nhau với lãnh thổ của mỗi bên”, ông nói.
Phát biểu hôm 11/1 tại Thụy Điển, tướng Không quân Mỹ Alexus Grynkewich - Tư lệnh tối cao NATO, nói rằng các đồng minh đang mở rộng hoạt động chung tại Bắc cực và “hợp tác quân sự trong khu vực này chưa bao giờ mạnh mẽ như hiện nay”. Ông từ chối “bình luận về các khía cạnh chính trị của những phát ngôn gần đây”.
Cựu Đại sứ Mỹ tại NATO Ivo Daalder cho rằng việc ông Trump công khai bày tỏ ý muốn tiếp quản Greenland “đặt ra mối đe dọa nghiêm trọng” đối với liên minh quân sự của 32 quốc gia.
“Riêng việc cho rằng Mỹ chỉ có thể an toàn nếu sở hữu Greenland đã đặt ra những câu hỏi căn bản về mức độ sẵn sàng của Mỹ trong việc bảo vệ các quốc gia mà họ không sở hữu”, ông Daalder nói.
Ông Daalder là một trong 14 nhà ngoại giao và quan chức an ninh quốc gia đã nghỉ hưu của cả hai đảng công bố bức thư vào cuối tuần qua, để ca ngợi Đan Mạch là một đồng minh kiên định và chỉ trích lập trường của ông Trump về Greenland.
“Không những không tăng cường an ninh cho Mỹ, việc mơ tưởng đến chuyện chiếm Greenland chỉ làm suy yếu sự đoàn kết của liên minh, làm xói mòn uy tín của Mỹ với tư cách là một đồng minh đáng tin cậy và làm giảm khả năng răn đe”, bức thư nêu rõ.
Tuy nhiên, chính quyền Tổng thống Trump không để tâm đến những ý kiến như vậy. Chiến lược an ninh quốc gia mới công bố tháng trước viết: “Giới tinh hoa chính sách đối ngoại Mỹ tin rằng sự thống trị vĩnh viễn của Mỹ trên toàn thế giới là vì lợi ích tốt nhất của đất nước. Công việc của các quốc gia khác chỉ đáng quan tâm nếu hoạt động của họ trực tiếp đe dọa lợi ích của chúng ta”.
Tài liệu này đang được coi như một cẩm nang cho hành động của Mỹ. Tuần trước, Phó Chánh văn phòng Nhà Trắng Stephen Miller phát biểu trên CNN rằng Mỹ “là sức mạnh của NATO”, và để bảo đảm an ninh khu vực Bắc cực cũng như bảo vệ lợi ích của NATO, “rõ ràng Greenland nên là một phần của Mỹ”.
Ngay cả các chính trị gia đương nhiệm trong đảng Cộng hòa của ông Trump cũng lên tiếng chỉ trích lập trường này.
Tuần trước, Thượng nghị sĩ Thom Tillis phát biểu tại Thượng viện, rằng tuyên bố của ông Miller về sở hữu Greenland là “vô lý”. Ông Tillis ca ngợi đóng góp của Đan Mạch trong cuộc chiến do Mỹ dẫn đầu tại Afghanistan.
“Những điều vô nghĩa xoay quanh Greenland chỉ là sự xao nhãng. Và những kẻ nghiệp dư cho rằng đó là một ý tưởng hay thì nên mất việc”, ông Tillis nói.