Giữa vùng đất đỏ Đông Nam Bộ - thủ phủ của ngành cao su Việt Nam có một “kho báu sống” là vườn bảo tồn quỹ gen cây cao su của Viện Nghiên cứu Cao su Việt Nam. Nơi đây lưu giữ hơn 3.800 nguồn gen cao su quý hiếm từ khắp nơi trên thế giới.
Vườn bảo tồn quỹ gen cây cao su tại Việt Nam trực thuộc Viện Nghiên cứu Cao su Việt Nam, tọa lạc tại khu phố Lai Khê (phường Bến Cát, TPHCM). Vườn được xây dựng tròn 40 năm, trên nền đất xám phù sa cổ, với địa hình bằng phẳng và cao khoảng 56 m so với mực nước biển. Điều kiện tự nhiên này lý tưởng cho sự sinh trưởng của cây cao su và thuận lợi cho việc theo dõi, nghiên cứu lâu dài. Theo Viện Nghiên cứu Cao su Việt Nam, khu vườn có diện tích 12,5 hecta, trong đó khoảng 7,5 hecta đang được sử dụng để bảo tồn các mẫu giống. Dù không rộng lớn như các nông trường cao su thương mại, giá trị khoa học và chiến lược mà khu vườn này nắm giữ lại vượt xa về mặt diện tích. Tất cả các giống cao su tại đây được lưu trữ theo hình thức quỹ gen đồng ruộng, tức là bảo tồn trực tiếp ngoài tự nhiên nhưng trong điều kiện kiểm soát nghiêm ngặt. Mỗi mẫu giống được trồng thành từng cụm với mười cây vô tính, bố trí thành hai lô nhằm đảm bảo an toàn sinh học và giảm thiểu rủi ro mất giống. Tính đến năm 2025, vườn bảo tồn đang lưu giữ 3.805 mẫu giống cao su, bao gồm cả nguồn gen trong nước và từ nhiều khu vực trên thế giới. Trong số đó, hơn 3.100 mẫu đến từ khu vực Amazon ở Nam Mỹ. Nhóm gen này đặc biệt quý giá nhờ những đặc tính nguyên thủy, khả năng chống chịu tự nhiên và tiềm năng lai tạo cao. Ngoài ra, các nguồn gen từ nhiều quốc gia như Malaysia, Indonesia, Sri Lanka, Ấn Độ, Trung Quốc cũng góp phần làm phong phú bộ sưu tập. Việt Nam đóng góp hơn 300 mẫu giống, bao gồm các giống lai tạo trong nước và các giống truyền thống được lưu giữ qua nhiều giai đoạn. Sự đa dạng về nguồn gốc tạo nên một bản đồ di truyền phong phú, giúp các nhà khoa học so sánh, đánh giá và chọn lọc những đặc tính ưu việt.
Không giống như nhiều loại cây trồng khác có thể bảo quản bằng hạt, cây cao su đòi hỏi phương pháp phức tạp hơn. Tại Vườn bảo tồn quỹ gen cao su, tất cả nguồn gen được duy trì dưới dạng cây sống thông qua kỹ thuật nhân chồi ghép, giúp giữ nguyên đặc tính di truyền. Mỗi cây là bản sao chính xác của nguồn gen gốc và việc trồng lặp lại hai lô giống như một lớp bảo hiểm, giảm thiểu nguy cơ mất mát do sâu bệnh, thiên tai hay biến đổi môi trường. Công tác quản lý dữ liệu cũng được chú trọng với hệ thống cơ sở dữ liệu quỹ gen Germplasm. Mỗi mẫu giống có hồ sơ chi tiết, ghi lại nguồn gốc, năm thu thập, đặc điểm sinh học và các chỉ tiêu nông học, phục vụ cho việc nhận dạng giống, xác định phả hệ lai tạo và hỗ trợ nghiên cứu trong tương lai. Theo các nhà khoa học, việc bảo tồn quỹ gen cao su không chỉ mang ý nghĩa lưu giữ mà còn nhằm khai thác giá trị lâu dài. Trong bối cảnh biến đổi khí hậu, dịch bệnh và yêu cầu nâng cao năng suất, nguồn gen đa dạng chính là chìa khóa để tạo ra những giống cao su mới, có năng suất cao, khả năng kháng bệnh tốt và thích nghi với điều kiện khí hậu khắc nghiệt.
Đặc biệt, việc lưu giữ các giống hoang dại từ Amazon còn góp phần bảo tồn đa dạng sinh học, tránh thất thoát nguồn tài nguyên di truyền quý giá. Quỹ gen này không chỉ phục vụ nghiên cứu trong nước mà còn có tiềm năng trở thành nguồn dữ liệu và vật liệu quan trọng cho hợp tác quốc tế, góp phần nâng cao vị thế của ngành cao su Việt Nam trên bản đồ thế giới.
