Thay đổi tư duy
Theo kế hoạch của Sở GD&ĐT Hà Nội, thời gian tuyển sinh đầu cấp năm học 2026-2027 sẽ diễn ra từ ngày 1-9/7 theo hình thức trực tuyến. Phương thức tuyển sinh đối với các cấp mầm non, lớp 1 và lớp 6 là xét tuyển theo nơi cư trú, thay vì căn cứ vào hộ khẩu thường trú như trước đây.
Điểm mới nổi bật là việc ứng dụng bản đồ số GIS kết hợp AI trong phân tuyến, dựa trên nguyên tắc "đưa trường học đến gần học sinh". Theo cơ quan quản lí, hệ thống này sẽ sử dụng dữ liệu dân cư quốc gia để xác định nơi ở thực tế của học sinh, từ đó tính toán khoảng cách và phân bổ vào các trường phù hợp một cách khoa học, hợp lí.
Đại diện Sở GD&ĐT Hà Nội cho biết, việc áp dụng công nghệ nhằm tăng cường tính minh bạch, khách quan và chính xác trong tuyển sinh. Dữ liệu được xác thực từ hệ thống dân cư quốc gia cũng góp phần hạn chế tình trạng khai báo không trung thực, đảm bảo quyền lợi chính đáng của học sinh.
Trong đó, “nơi cư trú” được hiểu linh hoạt, bao gồm cả thường trú và tạm trú, tạo điều kiện cho nhiều gia đình đang sinh sống, làm việc tại Hà Nội nhưng chưa có hộ khẩu thường trú vẫn có cơ hội cho con học trường gần nhà.
Không chỉ ở bậc học đầu cấp, tuyển sinh vào lớp 10 THPT công lập tại Hà Nội năm nay cũng có sự thay đổi đáng chú ý. Lần đầu tiên thành phố bỏ quy định khu vực tuyển sinh và điều kiện hộ khẩu thường trú. Học sinh chỉ cần cư trú trên địa bàn Hà Nội đều có thể đăng kí nguyện vọng vào các trường THPT công lập, theo chủ trương tuyển sinh phi địa giới hành chính.
Bài toán khó
Bà Nguyễn Thu Hương, Hiệu trưởng Trường THCS Nguyễn Du nhận định, việc chuyển từ tuyển sinh theo hộ khẩu thường trú sang nơi cư trú thực sẽ giúp hạn chế tình trạng “chạy hộ khẩu” để vào các trường điểm. Phụ huynh và học sinh có thêm cơ hội được học tại các trường gần nơi sinh sống, thuận tiện cho việc đi lại và sinh hoạt.
Chị Nguyễn Nguyệt Hương (Phường Tương Mai, Hà Nội) bày tỏ sự ủng hộ đối với quy định mới. Trước đây, do hộ khẩu thường trú tại phường Bồ Đề (quận Long Biên cũ), con chị khi lên lớp 6 sẽ phải học tại Trường THCS Ngọc Lâm, cách nhà hơn 10 km. “Từ năm nay, con tôi có thể học tại Trường THCS Tân Mai hoặc THCS Đền Lừ, gần nhà hơn rất nhiều”, chị Hương chia sẻ.
Dù mang lại nhiều kì vọng, việc tuyển sinh theo nơi cư trú kết hợp công nghệ cũng đặt ra không ít thách thức cho các cơ quan quản lí, đặc biệt tại những khu vực có mật độ dân cư cao. Thực tế cho thấy, tại nhiều quận cũ của Hà Nội như Hà Đông, Thanh Xuân, Hoàng Mai, Cầu Giấy, tình trạng quá tải tuyển sinh đầu cấp diễn ra trong nhiều năm. Số lượng học sinh tăng nhanh trong khi tốc độ xây dựng trường lớp không theo kịp khiến áp lực dồn lên hệ thống giáo dục công lập.
Trong bối cảnh đó, dù GIS có thể tính toán khoảng cách tối ưu, nhưng không thể giải quyết bài toán thiếu chỗ học. Tại các phường đông dân như Nguyễn Trãi, Quang Trung, Văn Quán hay Phúc La (quận Hà Đông cũ), khả năng cao học sinh vẫn không thể học trường gần nhất do đã hết chỉ tiêu. Điều này đòi hỏi cơ quan quản lí phải có phương án phân bổ hợp lí, đồng thời tăng cường công tác truyền thông để tạo sự đồng thuận từ phía phụ huynh. Nếu không, rất dễ phát sinh phản ứng khi kết quả phân tuyến không như kì vọng.
Theo các chuyên gia giáo dục, nếu được triển khai bài bản, việc ứng dụng công nghệ có thể giúp cân bằng sĩ số giữa các trường, thay vì tình trạng nơi quá tải, nơi thiếu học sinh như trước đây. Tuy nhiên, đây chỉ là giải pháp kĩ thuật, không thể thay thế vai trò của quy hoạch dài hạn.
Về mặt kĩ thuật, GIS được đánh giá là bước tiến hợp lí trong quản lí tuyển sinh. Công nghệ này có thể khắc phục những bất cập kéo dài nhiều năm, như trường hợp hai gia đình ở hai bên cùng một con phố nhưng bị phân vào hai trường khác nhau do thuộc hai phường khác nhau. Khi kết hợp với dữ liệu định danh điện tử như VNeID, hệ thống còn giúp xác minh chính xác nơi cư trú, hạn chế tình trạng học trái tuyến hoặc gian lận hồ sơ.
Tuy nhiên, các chuyên gia nhấn mạnh, GIS chỉ là công cụ hỗ trợ, không phải là giải pháp căn cơ. Bản chất của vấn đề vẫn nằm ở việc thiếu hụt hạ tầng giáo dục so với tốc độ gia tăng dân số.
Luật Quy hoạch đô thị và nông thôn năm 2024 đã đặt ra yêu cầu đảm bảo đồng bộ giữa hạ tầng xã hội và phát triển dân cư. Tuy nhiên, chưa có quy định ràng buộc việc cấp phép xây dựng khu dân cư phải đi kèm cam kết về hạ tầng giáo dục. Cũng chưa có chế tài đủ mạnh đối với chính quyền địa phương khi để xảy ra tình trạng thiếu trường học nhưng vẫn phê duyệt dự án nhà ở. Điều này khiến áp lực dồn vào khâu tuyển sinh, vốn là “điểm cuối” của chuỗi quản lí.
Việc Hà Nội áp dụng GIS và AI trong tuyển sinh cho thấy, xu hướng tất yếu của chuyển đổi số trong giáo dục. Đây là bước đi đúng hướng, góp phần nâng cao tính minh bạch, công bằng và hiệu quả quản lí. Tuy nhiên, để giải quyết triệt để bài toán tuyển sinh đầu cấp, cần một chiến lược tổng thể từ quy hoạch đô thị đến phát triển hạ tầng giáo dục. Trong đó, việc dự báo dân số, phân bổ quỹ đất cho trường học và kiểm soát phát triển đô thị cần được thực hiện đồng bộ, chặt chẽ.
Chỉ khi “nút thắt” ở khâu quy hoạch được tháo gỡ, những giải pháp công nghệ mới thực sự phát huy hiệu quả, đưa mục tiêu “đưa trường học đến gần học sinh” từ kì vọng trở thành hiện thực.
GIS, AI là công cụ kĩ thuật, một thuật toán để việc bố trí, sắp xếp học sinh vào các trường trong khu vực một cách hợp lí hơn, không tạo ra chỗ học. Để giải quyết bài toán tuyển sinh đầu cấp tại các thành phố lớn cần một chiến lược tổng thể từ quy hoạch đô thị đến phát triển hạ tầng giáo dục.
