Tại Hội thảo tham vấn chính sách về Luật An toàn thực phẩm sửa đổi, tổ chức ngày 9 và 15/1/2026, nhiều ý kiến góp ý về quản lý an toàn thực phẩm được các chuyên gia đề xuất.
Tại các hội thảo, đại diện Bộ Y tế cho biết, năm trụ cột chính sách lớn – nền tảng của Luật An toàn thực phẩm sửa đổi để lấy ý kiến rộng rãi, cụ thể gồm: tăng cường quản lý các cơ sở sản xuất, kinh doanh thực phẩm có nguy cơ cao; phân cấp quản lý nhà nước về an toàn thực phẩm giữa trung ương và địa phương; kiểm soát thực phẩm chế biến, bao gói sẵn dựa trên nguy cơ; kiểm soát thực phẩm nhập khẩu theo nguy cơ và lịch sử tuân thủ; và kiểm soát các chất có nguy cơ bị lạm dụng hoặc sử dụng sai mục đích trong sản xuất, chế biến thực phẩm.
Nhiều ý kiến đánh giá các chính sách này đi đúng hướng, phù hợp với thông lệ quốc tế và đáp ứng yêu cầu cải cách trong bối cảnh hội nhập. Tuy nhiên, các đại biểu cũng nhấn mạnh: nếu chính sách chỉ dừng ở nguyên tắc chung, thiếu phân công thể chế rõ ràng, công cụ thực thi và cơ chế phối hợp cụ thể, thì việc chuyển đổi mô hình quản lý sẽ khó đạt hiệu quả thực chất.
Từ hơn 5 năm triển khai tại Việt Nam, SAFEGRO đã đề xuất 10 giải pháp trọng tâm nhằm đưa các nhóm chính sách vào thực tiễn. Nổi bật là đề xuất thành lập một Cơ quan An toàn thực phẩm thống nhất, tự chủ và độc lập từ trung ương đến địa phương, chịu trách nhiệm toàn diện về an toàn thực phẩm, sức khỏe động vật và sức khỏe thực vật, đồng thời vận hành hệ thống thanh tra, giám sát dựa trên nguy cơ đối với cả thực phẩm sản xuất trong nước và nhập khẩu.
Quản lý an toàn thực phẩm dựa trên nguy cơ là giải pháp nhận được sự đồng thuận cao nhất, do có vai trò hỗ trợ trực tiếp cho nhiều nhóm chính sách. Tiến sĩ Brian Bedard đã giới thiệu hệ thống FIRE – nền tảng phân tích và quản lý nguy cơ thực phẩm nhập khẩu dựa trên dữ liệu, đang được áp dụng tại Canada.
Đại diện Hiệp hội Thực phẩm Minh bạch, Hiệp hội Thực phẩm TP.HCM và EuroCham đều cho rằng tiếp cận dựa trên nguy cơ là chìa khóa để khắc phục tình trạng thanh tra, kiểm tra tràn lan, tốn kém nhưng kém hiệu quả hiện nay. Thách thức lớn nhất là thể chế hóa đầy đủ tư duy này trong Luật An toàn thực phẩm sửa đổi và triển khai hiệu quả trong thực tiễn.
Một nội dung khác nhận được nhiều quan tâm là yêu cầu các cơ sở sản xuất, kinh doanh thực phẩm phải xây dựng và nộp Kế hoạch kiểm soát phòng ngừa như điều kiện tiên quyết để được cấp phép. Đây là thông lệ phổ biến trên thế giới, được quy định trong Đạo luật Hiện đại hóa An toàn Thực phẩm của Hoa Kỳ và Đạo luật Thực phẩm An toàn cho Người dân Canada. Theo đó, doanh nghiệp chỉ được phép hoạt động sau khi kế hoạch được cơ quan có thẩm quyền phê duyệt, thay vì chủ yếu dựa vào cơ chế tự công bố như hiện nay.
Đề xuất tái cấu trúc hệ thống phòng kiểm nghiệm an toàn thực phẩm cũng được đánh giá là then chốt, nhằm khắc phục tình trạng phân tán, thiếu đồng bộ và nguy cơ gian lận. Đại diện lực lượng phòng, chống tội phạm cho biết đã phát hiện hơn 10.000 phiếu kết quả kiểm nghiệm giả, cho thấy sự cần thiết phải tiêu chuẩn hóa, tăng cường giám sát và tổ chức lại hệ thống phòng kiểm nghiệm để bảo đảm tính khách quan, tin cậy.
Bên cạnh đó, nhiều đại biểu ủng hộ việc thanh tra, kiểm tra và xử lý vi phạm dựa trên hồ sơ nguy cơ của doanh nghiệp, tránh kiểm tra chồng chéo tại các cơ sở tuân thủ tốt, đồng thời tập trung vào các “điểm nóng” có nguy cơ cao. Đề xuất xây dựng Hệ thống Thông tin An toàn thực phẩm Quốc gia cũng nhận được sự đồng thuận cao, được xem là giải pháp then chốt thúc đẩy chuyển đổi số, liên thông dữ liệu và nâng truy xuất nguồn gốc lên thành yêu cầu pháp lý bắt buộc.
Ngoài các giải pháp cốt lõi, SAFEGRO còn kiến nghị hài hòa Luật An toàn thực phẩm với điều ước và thông lệ quốc tế; thiết kế chính sách hỗ trợ phù hợp cho doanh nghiệp nhỏ và hộ sản xuất nhỏ lẻ; lồng ghép yếu tố công bằng xã hội và giới; cùng các gói hỗ trợ, tín dụng và khuyến khích áp dụng chứng nhận an toàn thực phẩm, kế hoạch kiểm soát phòng ngừa và truy xuất nguồn gốc.
Các thảo luận cho thấy mức độ đồng thuận chính sách đã đạt cao. Vấn đề không còn là có cải cách hay không, mà là làm thế nào để chuyển đổi tổ chức, hệ thống và động lực hiện tại nhằm tạo ra kết quả cụ thể, bền vững. Trong bối cảnh đó, Luật An toàn thực phẩm sửa đổi được kỳ vọng sẽ trở thành động lực then chốt cho quá trình hiện đại hóa toàn diện hệ thống quản lý an toàn thực phẩm của Việt Nam, đáp ứng yêu cầu bảo vệ sức khỏe cộng đồng, phát triển kinh tế và hội nhập thương mại quốc tế.
Từ năm 2020, Dự án An toàn thực phẩm vì sự phát triển (SAFEGRO) tiếp tục đóng vai trò quan trọng thông qua các báo cáo phân tích pháp lý chuyên sâu, hỗ trợ kỹ thuật và đào tạo, góp phần nâng cao thực hành an toàn thực phẩm, hiệu lực giám sát quản lý và năng lực chuyên môn của các cơ quan nhà nước cũng như các bên liên quan. Hai hội thảo trên được xem là dấu mốc quan trọng phản ánh kết quả hợp tác lâu dài giữa Canada và các đối tác Chính phủ Việt Nam, gồm Bộ Y tế, Bộ Nông nghiệp và Môi trường và Bộ Công Thương.