Phát biểu tại buổi lễ, ông Nguyễn Minh Hùng - Phó Chủ tịch UBND TP Hải Phòng - nhấn mạnh Côn Sơn - Kiếp Bạc là vùng đất địa linh nhân kiệt, nơi hội tụ tinh hoa văn hóa, gắn liền với lịch sử hào hùng, oanh liệt của dân tộc Việt Nam.
Từ thế kỷ XIV, Côn Sơn đã trở thành một trong những trung tâm phật giáo lớn của Thiền phái Trúc Lâm - một thiền phái nhập thế của người Việt, góp phần làm nên sức mạnh Đông A, điểm tựa tinh thần cho quân dân Đại Việt giữ vững nền độc lập chủ quyền trước âm mưu xâm lược của các thế lực ngoại xâm.
Cứ mỗi độ xuân về, đồng bào cả nước và kiều bào ở nước ngoài lại nô nức về trẩy hội, tưởng nhớ vị Tổ Thiền phái Phật giáo Trúc Lâm Huyền Quang Tôn giả.
Theo sử liệu, Huyền Quang tên thật là Lý Đạo Tái (SN 1254), đương thời là một trong những trí thức tài năng, nổi tiếng thơ văn, đỗ tiến sĩ năm 21 tuổi, từng làm quan tại Viện Hàn lâm. Song, cũng như vua Trần Nhân Tông, ông sớm từ bỏ trốn quan trường, quyết chí tu hành, học đạo, được Điều Ngự Giác Hoàng Trần Nhân Tông giao biên soạn kinh sách về phật học.
Huyền Quang cùng với Phật Hoàng Trần Nhân Tông và Pháp Loa đi mọi miền đất nước để thuyết pháp, giảng kinh và trở thành vị tổ thứ ba của Thiền phái Phật giáo Trúc Lâm. Những năm cuối đời, ông về trụ trì chùa Côn Sơn, hoằng dương phật pháp, dựng cửa phẩm liên hoa, biên soạn kinh sách để truyền lại cho đời sau.
Ông có công lớn trong việc phát triển Thiền phái Trúc Lâm, tôn tạo Côn Sơn thành tăng viện Kỳ Lân, một chốn tổ của phật giáo Trúc Lâm, đương thời sánh ngang với Vĩnh Nghiêm, Yên Tử, Quỳnh Lâm...
Ngày 23 tháng Giêng, năm 1334, Tổ Huyền Quang viên tịch tại chùa Côn Sơn, được Thái Thượng Hoàng Trần Minh Tông ban thụy hiệu Trúc Lâm thiền sư Đệ tam đại, đặc phong tự pháp Huyền Quang Tôn giả. Từ đó, ngày giỗ của Huyền Quang đã trở thành cội nguồn của Lễ hội truyền thống mùa Xuân Côn Sơn - Kiếp Bạc.
Với giá trị đặc biệt, Khu di tích Côn Sơn - Kiếp Bạc đã được xếp hạng di tích quốc gia năm 1962. Lễ hội truyền thống được công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia năm 2012. Các báu vật trong khu di tích như bia thanh hư động, bia Côn Sơn tư phúc tự bi, bộ tượng tam thế phật chùa Côn Sơn đã được công nhận là bảo vật quốc gia các năm 2015, 2017, 2024.
Đó là những minh chứng cho các giá trị nổi bật toàn cầu của khu di sản Côn Sơn - Kiếp Bạc trong Quần thể di tích và danh thắng Yên Tử - Vĩnh Nghiêm - Côn Sơn, Kiếp Bạc được UNESCO ghi danh là Di sản văn hóa thế giới. Phật giáo Trúc Lâm đã trở thành nền tảng tư tưởng cơ bản của vương triều Trần, từ đó tác động sâu rộng và mạnh mẽ đến toàn bộ đời sống chính trị và văn hóa của đất nước.
Vai trò của phật giáo Trúc Lâm gắn liền với vai trò của Trúc Lâm Tam Tổ trong đó, có Đệ Tam Tổ Huyền Quang Tôn giả với Côn Sơn cổ tự.
Phó Chủ tịch UBND TP Hải Phòng nhấn mạnh lịch sử hào hùng đã để lại cho Hải Phòng những di sản văn hóa vô giá. Song song với phát triển kinh tế, thành phố xác định công tác bảo tồn và phát huy giá trị di sản văn hóa là nhiệm vụ trọng tâm, vừa gìn giữ bản sắc văn hóa truyền thống, vừa tạo động lực phát triển ngành du lịch và kinh tế địa phương.
Lễ hội mùa Xuân Côn Sơn - Kiếp Bạc năm 2026 diễn ra từ ngày 26/2 đến 11/3 với nhiều hoạt động.
