Tiện lợi càng lớn, rủi ro càng cao
Ngày 8/3, chương trình Chủ Nhật Đỏ lần thứ 18 năm 2026 diễn ra tại Trường Đại học Văn Hiến (TPHCM). Trong khuôn khổ sự kiện, với sự đồng hành của Trường Đại học Văn Hiến và Ngân hàng Vietcombank, Báo Tiền Phong tổ chức hội thảo “Giao dịch ngân hàng an toàn trên không gian mạng”.
Tại hội thảo, TS Võ Tiến Lộc, Phó trưởng khoa Kế toán – Tài chính, Trường Đại học Văn Hiến, trình bày tham luận: “Tăng cường năng lực quản trị rủi ro thanh toán số trong xã hội số”. Ông cho biết, thanh toán số đang trở thành một phần không thể thiếu trong đời sống hiện đại. Từ mua sắm trực tuyến, thanh toán học phí đến những giao dịch nhỏ lẻ như mua đồ ăn, nước uống, người dân ngày càng quen thuộc với việc quét mã QR hoặc chuyển khoản qua điện thoại.
Tuy nhiên, chính sự tiện lợi này đang khiến nhiều người chủ quan trước các rủi ro tiềm ẩn.
Dẫn số liệu thống kê từ các tạp chí chuyên ngành và Ngân hàng Nhà nước, TS Lộc cho biết giá trị thanh toán không dùng tiền mặt tại Việt Nam trong năm 2024 ước đạt khoảng 296 triệu tỷ đồng, tương đương gần 26% GDP. Tỷ lệ người từ 15 tuổi trở lên có tài khoản ngân hàng ngày càng tăng, trong khi phần lớn trường đại học hiện nay đã chuyển sang hình thức thu học phí qua hệ thống ngân hàng.
Cùng với sự phát triển đó, các hình thức thanh toán bằng mã QR cũng tăng trưởng rất nhanh. Chỉ trong 9 tháng đầu năm 2025, số lượng và giá trị giao dịch qua QR tăng mạnh, có thời điểm mức tăng trưởng lên tới gần 150% so với cùng kỳ.
Tuy nhiên, theo TS Lộc, thanh toán càng thuận tiện thì rủi ro càng lớn nếu người dùng thiếu kỹ năng quản trị. Ông dẫn một ví dụ đơn giản nhưng rất phổ biến: Khi người dân đặt mua một sản phẩm hàng hóa và phải chuyển khoản tiền đặt cọc để giữ hàng. Nếu nhập sai số tài khoản hoặc nhầm thông tin người nhận, khoản tiền đó có thể bị chuyển nhầm và quá trình đòi lại thường rất phức tạp. Người chuyển tiền phải liên hệ nhiều bên liên quan, từ ngân hàng đến đơn vị bán hàng. Trong nhiều trường hợp, người dùng chấp nhận mất tiền vì không thể xử lý kịp thời hoặc không đủ bằng chứng giao dịch.
Ngoài những sai sót do người dùng, các thủ đoạn lừa đảo cũng ngày càng tinh vi. Một trong những hình thức phổ biến hiện nay là kẻ gian dán đè mã QR giả lên mã thanh toán của người bán. Khi khách hàng quét mã, tiền sẽ được chuyển vào tài khoản của đối tượng lừa đảo thay vì chủ cửa hàng. Chính vì vậy, theo TS Lộc, chỉ một cú quét QR thiếu kiểm tra cũng có thể khiến tiền trong tài khoản “bốc hơi”.
Các thống kê về tội phạm công nghệ cũng cho thấy mức độ đáng báo động. Theo ước tính của các tổ chức an ninh mạng, tổng thiệt hại do lừa đảo trực tuyến tại Việt Nam năm 2024 vào khoảng 18,9 nghìn tỷ đồng, tương đương hơn 700 triệu USD. Điều đáng lo ngại là phần lớn nạn nhân không báo cáo vụ việc với cơ quan chức năng. Theo TS Lộc, tâm lý e ngại, sợ phiền phức hoặc cho rằng số tiền không lớn khiến nhiều người không trình báo. Tuy nhiên, điều này vô tình tạo điều kiện để các đối tượng lừa đảo tiếp tục hoạt động.
Trang bị kỹ năng phòng vệ
Phân tích các nhóm rủi ro trong thanh toán số, TS Võ Tiến Lộc cho rằng mỗi nhóm đối tượng lại có những điểm yếu khác nhau. Với người dân, rủi ro thường đến từ việc nhấp vào các đường link lạ, chuyển tiền theo tin nhắn hoặc cuộc gọi mà không xác minh lại thông tin. Nhiều trường hợp chuyển khoản theo yêu cầu của người lạ mà không kiểm tra lại danh tính hoặc nguồn gốc giao dịch.
Trong khi đó, doanh nghiệp lại đối mặt với những rủi ro liên quan đến quản trị nội bộ. Nhiều doanh nghiệp chưa xây dựng quy trình phân quyền rõ ràng trong việc thanh toán, thiếu cơ chế kiểm soát giữa người đề xuất, người phê duyệt và người thực hiện giao dịch. Điều này có thể dẫn đến sai sót hoặc thậm chí bị lợi dụng để thực hiện các hành vi gian lận.
Riêng với sinh viên, TS Lộc cho rằng yếu tố cảm xúc lại là nguyên nhân phổ biến dẫn đến các rủi ro tài chính. Nhiều bạn trẻ dễ bị thu hút bởi quảng cáo trên mạng xã hội, sẵn sàng đặt mua sản phẩm chỉ vì hình ảnh hấp dẫn hoặc giá rẻ mà bỏ qua việc kiểm tra độ tin cậy của người bán.
Để hạn chế rủi ro, TS Võ Tiến Lộc đề xuất mô hình quản trị rủi ro thanh toán số dựa trên ba lớp gồm con người, quy trình và công cụ. Trong đó, yếu tố con người đóng vai trò trung tâm. Người dùng cần hình thành kỷ luật trong hành vi giao dịch, luôn kiểm tra thông tin trước khi xác nhận chuyển tiền và giữ bình tĩnh khi gặp các tình huống bất thường. Ở cấp độ quy trình, các giao dịch cần được chuẩn hóa và có cơ chế kiểm soát rõ ràng. Đối với doanh nghiệp, việc phân quyền giữa các khâu đề xuất, phê duyệt và thực hiện thanh toán là rất cần thiết để hạn chế rủi ro.
Lớp phòng vệ thứ ba là công cụ công nghệ. Hiện nay nhiều ngân hàng đã triển khai các giải pháp bảo mật như xác thực sinh trắc học, cảnh báo giao dịch, thiết lập hạn mức thanh toán hoặc thông báo số dư tức thời. Tuy nhiên, các tính năng này chỉ phát huy hiệu quả khi người dùng chủ động kích hoạt và sử dụng đầy đủ.
Một khuyến nghị đơn giản nhưng rất quan trọng được TS Lộc đưa ra là dành khoảng 10 giây kiểm tra trước khi thực hiện giao dịch. Người dùng cần xác nhận lại tên tài khoản nhận tiền, số tiền chuyển khoản và mục đích giao dịch trước khi nhấn nút xác nhận. Bên cạnh đó, việc lưu lại chứng từ thanh toán cũng là thói quen cần thiết giúp xử lý khi xảy ra tranh chấp, khiếu nại.
Ngoài các giải pháp cá nhân, TS Lộc cho rằng việc xây dựng hệ sinh thái phòng ngừa rủi ro cần sự phối hợp giữa nhiều bên. Nhà trường có thể đóng vai trò trang bị kỹ năng tài chính số cho sinh viên thông qua các chương trình đào tạo và hoạt động ngoại khóa. Tại Trường Đại học Văn Hiến, những nội dung này đã được lồng ghép trong các môn kỹ năng mềm, sinh hoạt công dân và các hoạt động học tập thực tế như phiên tòa giả định do khoa Luật tổ chức. Những hoạt động này giúp sinh viên tiếp cận các tình huống thực tế, từ đó hiểu rõ hơn về các hình thức lừa đảo và rủi ro pháp lý trong xã hội số.