Theo các nhà phân tích, những dấu hiệu trước mắt cho thấy khả năng Iran tiếp tục đường lối cứng rắn cao hơn nguy cơ sụp đổ, ít nhất là vào thời điểm hiện tại, khi các cơ quan an ninh nước này siết chặt hàng ngũ, chiến trường mở rộng và chưa xuất hiện dấu hiệu rạn nứt nội bộ.
Dù vậy, giới phân tích cho rằng mối nguy lớn hơn có thể nằm ở giai đoạn tiếp theo: Không phải một quá trình chuyển giao trật tự, mà là một thời kỳ chuyển tiếp nan giải, trong đó quyền lực có thể nghiêng nhiều hơn về giới quân sự.
“Họ có thể điều hành đất nước, nhưng sự sống còn của chế độ sẽ phụ thuộc vào khả năng đạt được thỏa thuận với Mỹ, nới lỏng trừng phạt và cải thiện nền kinh tế”, nhà khoa học chính trị Ali Alfoneh - tác giả cuốn Political Succession in the Islamic Republic of Iran, nhận định.
“Nếu không, họ sẽ phải đối mặt với công chúng tức giận và nghèo đói quay trở lại, cuối cùng có thể khiến lực lượng an ninh kiệt sức và đối mặt với nguy cơ sụp đổ”, ông Alfoneh nói với This Week In Asia.
Chỉ vài giờ sau khi ông Khamenei bị sát hại, bộ máy an ninh Iran phát tín hiệu các hoạt động của họ sẽ tiếp tục. Các đơn vị bán quân sự được triển khai trên toàn quốc nhằm ngăn chặn bất ổn.
Iran đáp trả bằng nhiều cuộc tấn công tên lửa và máy bay không người lái nhằm vào Israel và các mục tiêu liên quan đến Mỹ trong khu vực, nhưng gặp khó khăn trong việc xuyên thủng hệ thống phòng không của Israel hoặc gây tổn thất đáng kể cho lực lượng Mỹ.
Sau đó, Iran mở rộng chiến trường khi tấn công các quốc gia vùng Vịnh, khiến Ả-rập Xê-út UAE, Qatar, Kuwait, Oman và Bahrain đều bị ảnh hưởng, với sân bay, cảng biển, khách sạn và các tòa nhà chung cư bị hư hại.
Trong bối cảnh không có nhiều lựa chọn khi đối đầu với Israel và lực lượng Mỹ, việc Iran chuyển áp lực sang vùng Vịnh được coi là cách để gây thêm tổn thất cho chiến dịch “Epic Fury” mà Tổng thống Mỹ Donald Trump phát động. Cách này của Iran có thể dẫn tới hệ lụy dài hạn, các nhà phân tích cho biết.
“Người Ả-rập và người Iran nhớ rất lâu, và chế độ này hoặc bất kỳ chính quyền kế nhiệm nào sẽ cần hàn gắn quan hệ với các quốc gia láng giềng”, ông Alfoneh, hiện là học giả thường trú cấp cao tại Viện các quốc gia Vùng Vịnh có trụ sở tại Washington, nói.
Tuy nhiên, một số quan sát viên cho rằng tốc độ phản ứng nhanh chóng của Iran thể hiện năng lực phục hồi của thể chế chứ không phải hỗn loạn.
“Sự ra đi của ông Khamenei không đồng nghĩa với dấu chấm hết của Cộng hòa Hồi giáo”, ông Gregory Brew, chuyên gia phân tích cấp cao về Iran tại Eurasia Group, nhận định.
Bình luận trên mạng xã hội, ông cho rằng Tehran đã có sự chuẩn bị, việc kế nhiệm đã được quy định trong hiến pháp Iran, có quy trình rõ ràng và “lãnh tụ tối cao mới sẽ được công bố rất sớm”.
“Tuy nhiên, đây là một cơn địa chấn. Tương lai là điều không chắc chắn”, ông Brew nói thêm.
Chuyên gia này cho rằng Iran có “động lực mạnh mẽ để tiếp nối và đoàn kết”, đặc biệt trước cuộc tấn công của Mỹ và Israel.
Ông Brew cho rằng người trở thành lãnh tụ tối cao kế nhiệm sẽ “hé lộ một số manh mối” về những gì có thể diễn ra tiếp theo.
Nếu một giáo sĩ lớn tuổi, theo đường lối cứng rắn cùng thế hệ với ông Khamenei kế nhiệm sẽ là “dấu hiệu mạnh mẽ cho thấy chế độ Iran đang củng cố lực lượng ủng hộ”.
Theo nhà phân tích kỳ cựu về Iran Barbara Slavin, vẫn còn “quá sớm để nói” liệu vụ ám sát ông Khamenei có “làm thay đổi bản chất của chế độ” hay không.
“Đây là một hệ thống, không phải sự cai trị của một cá nhân”, bà Slavin nói. Chuyên gia này cũng cho rằng “chưa có dấu hiệu chia rẽ trong nội bộ chế độ Iran, đặc biệt là trong quân đội”.
Sự thống nhất của chính quyền, đặc biệt trong lực lượng an ninh, làm giảm khả năng xảy ra một cuộc nổi dậy quần chúng ngay lập tức, bất chấp việc ông Trump kêu gọi người Iran “giành lấy chính quyền… khi chúng tôi hoàn tất”.