Trong khuôn khổ Chương trình “Việt Nam kỳ thú - Vietnamazing” của Hiệp hội các vườn thú và thủy cung Châu Âu (EAZA), Viện Sinh học – Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam đã hợp tác với Vườn thú Cologne hồi hương 12 cá thể Thằn lằn cá sấu (tên khoa học: Shinisaurus crocodilurus) từ Đức về Việt Nam vào tháng 11/2025.
Thằn lằn cá sấu là loài động vật quý hiếm, được xếp vào nhóm nguy cấp trong Sách đỏ Việt Nam. Trong tự nhiên, loài này chỉ được ghi nhận ở khu vực rừng trên núi đất thấp ở Đông Bắc Việt Nam (thuộc Bắc Giang và Quảng Ninh). Ngoài Việt Nam, loài thằn lằn này cũng chỉ được bắt gặp tại một số khu vực thuộc tỉnh Quảng Tây, Trung Quốc.
Là nạn nhân của việc săn bắt, buôn bán trái phép, loài này từng bị buôn bán từ Việt Nam sang châu Âu, trong đó có Đức. Vườn thú Cologne đã tiếp nhận một số cá thể từ các vụ tịch thu, cứu hộ có nguồn gốc từ hoạt động buôn bán này để phục vụ mục đích nhân nuôi bảo tồn.
Từ một vài cặp Thằn lằn cá sấu bố mẹ ban đầu, hơn 20 cá thể thế hệ F1 đã được sinh ra và phát triển khỏe mạnh tại Vườn thú Cologne - Đức.
Việc nhân nuôi thành công không chỉ góp phần duy trì quần thể ngoài tự nhiên mà còn tạo nguồn cá thể hợp pháp cho các chương trình tái thả và phục hồi loài tại khu vực phân bố ban đầu.
Trong số 20 cá thể thế hệ F1 kể trên, có 12 cá thể Thằn lằn cá sấu đủ điều kiện đã được các cơ quan chức năng của hai nước cấp giấy phép chuyển giao từ Đức về Việt Nam nhằm mục đích nhân nuôi bảo tồn và phục hồi quần thể loài động vật hoang dã nguy cấp, quý hiếm này – đồng thời góp phần đưa loài trở lại môi trường phân bố tự nhiên.
Sau hành trình di chuyển hơn 12.000 km từ Đức về Việt Nam, các cá thể thằn lằn đã được chuyển đến nhân nuôi tại Trung tâm Đa dạng sinh học Mê Linh – một cơ sở nghiên cứu thực nghiệm thiên nhiên của Viện Sinh học tại tỉnh Phú Thọ.
Sau thời gian kiểm dịch và theo dõi sức khỏe, các cá thể Thằn lằn cá sấu đã được chuyển sang nuôi tại các chuồng nuôi bán hoang dã tại Trung tâm Mê Linh.
Trong suốt quá trình nuôi, nhân viên của Trung tâm đã nhận được sự hướng dẫn tận tình của các chuyên gia từ Vườn thú Cologne nhằm đảm bảo điều kiện tối ưu nhất cho loài bò sát quý hiếm này sinh trưởng và phát triển từ nhiệt độ, độ ẩm, sinh cảnh chuồng nuôi cũng như vệ sinh, chăm sóc.
Ngày 23/2/2026, từ 12 cá thể trở về Việt Nam, 6 cá thể Thằn lằn cá sấu đã được sinh ra tại Trung tâm Mê Linh, mở ra kỳ vọng bảo tồn và phát triển loài tại Việt Nam.
Con sơ sinh đã được nuôi cách ly trong các bể nuôi tại khu chăm sóc đặc biệt của Trung tâm và được theo dõi hàng ngày. Đến thời điểm hiện tại, tất cả các cá thể Thằn lằn cá sấu non đều khỏe mạnh và phát triển tốt.
Các cá thể thằn lằn sinh sản tại Trung tâm Mê Linh sẽ là nguồn con giống quan trọng để tái thả lại tự nhiên nhằm phục hồi quần thể loài động vật bị đe dọa tuyệt chủng này ở Việt Nam.
Theo sách đỏ Việt Nam, hiện nay loài Thằn lằn cá sấu vô cùng hiếm gặp ngoài tự nhiên. Tại Yên Tử (Quảng Ninh) – một trong hai khu vực sinh sống chính của loài, số lượng cá thể trưởng thành ước tính chỉ còn khoảng dưới 100 con.
Kết quả khảo sát giai đoạn 2010-2015 của các nhà bảo tồn cũng cho thấy số lượng cá thể đã giảm khoảng 50% ở 3 địa điểm giám sát do loài bị săn bắt và buôn bán để nuôi làm cảnh.
Ngoài ra, sinh cảnh sống của loài đã và đang bị chia cắt và suy thoái do khai thác lâm sản, khai thác than, xâm lấn đất rừng và tác động của du lịch cùng tác động ảnh hưởng của biến đổi khí hậu cùng khiến quy mô quần thể ngoài tự nhiên có thể bị thu hẹp.
Bên cạnh việc nhân nuôi, bảo tồn và tái thả, các nhà khoa học cũng đề xuất kiểm soát việc săn bắt và buôn bán trái pháp luật loài này, thực hiện bảo vệ sinh cảnh sống của loài trong tự nhiên, giảm thiểu tác động của các hoạt động khai thác lâm sản, khoáng sản, xâm lấn đất rừng, đồng thời xây dựng các hành lang liên kết sinh cảnh sống của loài này ở vùng Đông bắc Việt Nam.
