“Chợ Sùng” ở Paris
Theo chia sẻ từ TS. Nguyễn Anh Minh, Giám đốc Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam, tranh của Hoàng Sùng khi đó không đi theo hướng trình diễn kỹ thuật hay tìm kiếm hiệu ứng thị giác mạnh. Ông khai thác những hình ảnh gần gũi như sắc nâu của phù sa sông Hồng, không khí phiên chợ vùng cao hay hình ảnh người phụ nữ nông thôn Bắc Bộ, qua các chất liệu sơn mài, lụa và giấy dó.
Những mảng màu nâu đậm nhạt huyền ảo, những không gian mờ sương, những hình khối giản lược tạo nên một thứ ngôn ngữ thị giác tiết chế, không nhiều chi tiết nhưng đầy ám gợi.
Nếu người trong giới hay nói tới Bùi Xuân Phái qua cụm từ "phố Phái", hay Dương Bích Liên qua cụm "gái Liên" thì Hoàng Sùng lại gắn liền với "chợ Sùng".
Trong bối cảnh đầu thập niên 1990, khi hội họa Việt Nam bắt đầu có những tiếp xúc rõ rệt hơn với thị trường quốc tế, lựa chọn này của ông đã tạo ra một hướng đi riêng. Tranh không tìm cách dịch sang thị hiếu phương Tây, mà giữ cấu trúc hình ảnh gắn với ký ức nội địa.
Không nghi ngờ gì, chất Việt trong tranh Hoàng Sùng đã gây được sự chú ý của giới chơi tranh tại kinh đô ánh sáng. Thậm chí, Phó Thị trưởng Quận 1 Paris, một nhà sưu tập tranh khét tiếng đã không ngần ngại "chốt đơn" trọn bộ series về chợ quê Bắc Bộ vì quá mê mẩn cái hồn cốt Việt Nam chân thực đến lạ lùng.
Theo lý giải của đạo diễn Xuân Phượng, sức hút mãnh liệt ấy đến từ những mảng màu của đất, của bùn, của phù sa và nét cọ tài hoa khiến người xem tưởng như "nghe" được cả tiếng lao xao của phiên chợ, cảm được cái giá buốt của sương mờ Tây Bắc ẩn hiện trên nền giấy dó mỏng manh.
Những tác phẩm này không chỉ là nghệ thuật, mà còn là những lát cắt thời gian đầy rung động, biến những cảnh đời thường nhất trở thành báu vật trong mắt những người sành sỏi nghệ thuật thế giới.
Trở lại Hà Nội
Ba mươi lăm năm sau thời điểm trưng bày tại Paris, khán giả quê nhà mới được chiêm ngưỡng tranh Hoàng Sùng tại Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam trong khuôn khổ triển lãm Hồn quê, nhân kỷ niệm 100 năm ngày sinh họa sĩ (1926 - 2026).
Không gian trưng bày tập trung vào các mảng đề tài quen thuộc trong sáng tác của ông, từ đồng bằng đến miền núi, từ đời sống sinh hoạt đến những lát cắt tĩnh lặng của cảnh quan.
"Đời sống người dân luôn có thể thấy rất rõ thông qua những phiên chợ như thế này. Ai đam mê và muốn hiểu về văn hóa người Việt sẽ tìm thấy một bách khoa toàn thư trong tranh của Hoàng Sùng. Chợ quê và đời sống sinh hoạt của người Việt trong tranh ông vừa dân dã, đông đúc và gần gũi, duy mỹ, hài hòa và có chiều sâu”, họa sỹ Thành Chương nhận xét.
Hoàng Sùng sinh năm 1926 tại Hưng Yên, hoạt động trong nhiều lĩnh vực, từ hội họa, điện ảnh hoạt hình đến truyền hình. Trong hội họa, ông theo đuổi phong cách mộc mạc, tiết chế, với các tác phẩm như Phiên chợ vùng cao, từng nhận giải khuyến khích tại Triển lãm Mỹ thuật Toàn quốc năm 1995, hay Về bản. Ở lĩnh vực hoạt hình, ông tham gia đạo diễn và thiết kế mỹ thuật cho các phim như Giấc mơ hoa, Khặm Phạ - Nàng Ngà, trong đó tác phẩm sau đạt giải Bông sen vàng.
Một điểm nhấn của sự kiện là lễ tiếp nhận tác phẩm Chợ Phùng do gia đình họa sĩ trao tặng cho bảo tàng. Theo đại diện ban tổ chức, đây là một trong những tác phẩm tiêu biểu, được lựa chọn để lưu giữ lâu dài trong hệ thống sưu tập quốc gia. Việc trao tặng này đặt tranh Hoàng Sùng vào một bối cảnh khác, từ không gian cá nhân sang không gian công cộng, biến tác phẩm trở thành một phần của ký ức chung.
Khác với nhiều triển lãm mang tính hồi cố, không gian lần này không sắp xếp theo trình tự thời gian mà theo mảng đề tài và chất liệu. Cách bố trí này cho phép người xem tiếp cận trực tiếp với ngôn ngữ hội họa, thay vì đi theo một câu chuyện tuyến tính về cuộc đời nghệ sĩ.
“Các tác phẩm, dù ở thời điểm nào, vẫn giữ một phong cách biểu hiện mộc mạc, khoáng đạt nhưng tinh tế. Không có những thử nghiệm đột ngột về hình thức, cũng không có sự thay đổi rõ rệt về bảng màu.
Sự nhất quán này khiến tranh của ông dễ nhận diện, đồng thời cũng đặt ra câu hỏi về cách ông duy trì một ngôn ngữ tạo hình trong thời gian dài”, họa sĩ Nguyễn Sơn nhận xét.
