Cả đời nâng niu mùi của cha ông
Anh bạn cán bộ văn hóa ở xã vùng cao Tuấn Đạo nhiều lần gặp tôi đều rỉ tai về một loại hương “đặc sản” của địa phương. “Hương ở đây thơm lắm, khác hẳn hương dưới xuôi. Không phải ai cũng làm được đâu”, anh nói, ánh mắt đầy tự hào. Những lời kể mộc mạc ấy khiến tôi tò mò...
Con đường đồi núi khúc khuỷu, uốn lượn qua những triền dốc lởm chởm đất đá dẫn tôi đến thôn Am Hà, xã Tuấn Đạo. Thôn nhỏ ẩn mình sau dãy núi Ao Dùng lừng lững, như một nếp nhà bình yên nép vào lòng đại ngàn. Ngay từ đầu làng, mùi hương bài thơm ngát đã phảng phất trong gió, dịu nhẹ mà quyến rũ đến lạ.
Buổi sáng sớm, trời lạnh, sương còn giăng mờ trên sườn núi, nhiều gia đình ở thôn Am Hà đã bắt đầu một ngày làm hương hối hả. Trong gian bếp nhà bà Nguyễn Thị Hải, bếp lửa đỏ hồng xua tan cái lạnh mùa đông miền sơn cước. Hơi ấm từ bếp lửa hòa quyện cùng mùi hương bài ngào ngạt, tạo nên một không gian rất riêng, nơi nghề truyền thống được tiếp nối bằng sự cần mẫn và yêu thương.
Bà Hải cùng chồng và chị gái đang cặm cụi làm hương vụ Tết. Người chị thoăn thoắt trộn nguyên liệu; bà Hải và chồng tỉ mỉ se từng que hương. Mỗi động tác đều thuần thục, nhẹ nhàng như một thói quen đã ngấm vào máu thịt sau hàng chục năm gắn bó với nghề. “Hương ở đây hoàn toàn làm bằng nguyên liệu tự nhiên”, bà Hải chậm rãi chia sẻ. Nguyên liệu gồm than hoa, rễ cây hương bài và nhựa trám.
Tất cả được nghiền nhỏ, trộn đều rồi đem hấp trong nồi nước nóng. Khi hỗn hợp đủ dẻo và nóng, người thợ mới vuốt nguyên liệu làm hương vào que tăm, se cho bám đều. “Phải nóng thì mới dính, mới làm được. Công đoạn nào cũng cần sự kiên nhẫn”, bà Hải nói.
Theo bà Hải, bí quyết tạo nên mùi thơm đặc trưng của hương Am Hà chính là rễ cây hương bài. Rễ được rửa sạch, phơi khô, nghiền mịn. Gia đình bà thu mua quanh năm mới đủ lượng bột hương bài để làm hương vụ Tết. Mùi thơm của hương bài không nồng gắt, mà dịu mát, thoang thoảng rất lâu, thứ mùi khiến người ta nhớ mãi.
Bà Hải cho hay, làm hương bài không chỉ đòi hỏi sự khéo léo mà còn rất công phu, vất vả. Trong đó, cực nhất là công đoạn làm than hoa. Gia đình bà tự phát cây, đốt thành than rồi nghiền nhỏ. Tháng 8 âm lịch, vợ chồng bà bắt đầu lên đồi làm than. “Chỉ chọn ngày trời râm mới đốt làm than hoa, tránh bụi, không làm ngày nắng”, bà Hải kể.
Năm nay đã tròn 60 tuổi, bà Hải vẫn gắn bó với nghề làm hương bài như một lẽ tự nhiên của cuộc đời. “Đây là nghề của ông cha truyền lại, mình phải giữ lấy”, bà Hải nói, đôi mắt ánh lên niềm hạnh phúc bình dị. Gia đình bà quê gốc ở Thái Bình, nơi có nghề làm hương truyền thống. Ngày bố mẹ bà và gia đình chồng lên vùng đất Am Hà khai hoang lập nghiệp, họ mang theo cả nghề gia truyền, gieo mầm hương giữa núi rừng Tuấn Đạo.
Truyền nghề cho đồng bào dân tộc để giữ hồn nghề
Khoảng 70 năm trước, những người dân Thái Bình rời quê lên vùng đất đồi núi Am Hà khai hoang, xây dựng vùng kinh tế mới theo lời kêu gọi của Nhà nước. Họ mang theo nghề làm hương truyền thống và không chỉ giữ cho riêng mình, mà còn truyền dạy cho đồng bào dân tộc bản địa.
Giữa trưa, nắng vàng như mật ong trải dài trên sườn núi và những mái nhà thôn Am Hà. Tại sân nhà văn hóa thôn, ông Nông Văn Tân, Chủ nhiệm HTX hương gia truyền Bồng Am, đang cặm cụi phơi hương. Thấy khách, ông tạm dừng tay, đốt hai nén hương. Mùi thơm lan tỏa, lắng đọng trong không gian yên tĩnh của núi rừng.
Ông kể, ông là người dân tộc Cao Lan. Bố mẹ ông cũng vậy. Khi những người Thái Bình đến Am Hà lập nghiệp, họ mang theo nghề làm hương và truyền dạy lại cho người trong làng. Gần 60 tuổi, ông vẫn gắn bó với nghề làm hương bằng niềm đam mê và trách nhiệm. “Bố mẹ tôi được dạy nghề từ đó. Nhờ nghề hương, gia đình có thêm sinh kế, không chỉ làm nông hay lên rừng lấy củi như trước”, ông Tân tâm sự.
“Hương bài Am Hà an toàn, không hóa chất, không phụ gia. Toàn bộ nguyên liệu đều từ tự nhiên”. ông Nông Văn Tân
Không chỉ gia đình ông Tân, nhiều hộ đồng bào dân tộc khác trong thôn cũng học được nghề làm hương. Có thời điểm, khoảng 40 năm trước, Am Hà bước vào “thời hoàng kim” của nghề hương, khi gần 70% hộ dân trong làng theo nghề. Những sân phơi hương đỏ thắm trở thành hình ảnh quen thuộc mỗi độ cuối năm. Những năm gần đây, trước nguy cơ nghề truyền thống mai một, nhiều hộ trong thôn đã cùng nhau thành lập Hợp tác xã hương gia truyền Bồng Am, với mong muốn xây dựng thương hiệu, đưa hương bài Am Hà vươn xa. Bước ngoặt đến vào năm 2024, sản phẩm hương bài của hợp tác xã đạt chứng nhận OCOP 3 sao.
Chiều buông trên thôn Am Hà, sương núi bảng lảng. Những bó hương xếp ngay ngắn, chờ ngày theo chân người mua về khắp mọi miền. Trong làn khói hương mỏng nhẹ, người dân nơi đây cảm nhận được giá trị của nghề làm hương không chỉ là sinh kế, mà còn là ký ức, là văn hóa, là sợi dây nối quá khứ với hiện tại.