Ông Vũ Hồng Phương cho biết, Nghị quyết số 79-NQ/TW tiếp tục khẳng định quan điểm kinh tế nhà nước giữ vai trò chủ đạo trong nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa, bảo đảm ổn định vĩ mô, các cân đối lớn của nền kinh tế, định hướng chiến lược phát triển, giữ vững quốc phòng, an ninh; góp phần phát huy giá trị văn hóa và tiến bộ công bằng, an sinh xã hội.
Như vậy, có thể thấy vai trò của kinh tế nhà nước không thể hiện ở quy mô mà ở vị trí quan trọng của khu vực này trong nền kinh tế và đời sống xã hội.
Thưa ông, Nghị quyết ra đời đã tháo gỡ những điểm nghẽn, tạo thuận lợi gì cho doanh nghiệp nhà nước?
Trước hết, về tư duy, Nghị quyết số 79-NQ/TW đã đánh dấu sự chuyển dịch từ việc nhấn mạnh chủ trương “tái cơ cấu doanh nghiệp nhà nước” sang “phát triển doanh nghiệp nhà nước”. Để phát triển khu vực kinh tế nhà nước thì cần có nguồn lực tương xứng, đồng thời xác định rõ trọng tâm, trọng điểm để những nguồn lực này phát huy hiệu quả.
“Trong thời gian qua, cơ quan đại diện chủ sở hữu vẫn còn can thiệp sâu vào hoạt động doanh nghiệp; trong khi Nghị quyết yêu cầu tôn trọng nguyên tắc thị trường, chấp nhận rủi ro kinh doanh và đề cao trách nhiệm cá nhân. Sự thay đổi này đòi hỏi điều chỉnh mạnh mẽ về tư duy, phương thức quản lý và văn hóa điều hành”. Ông Vũ Hồng Phương Cục trưởng Cục Phát triển Doanh nghiệp Nhà nước, Bộ Tài chính.
Theo đó, Nghị quyết đã đề ra hàng loạt các giải pháp mạnh nhằm tập trung nguồn lực đầu tư, phát triển một số tập đoàn kinh tế, doanh nghiệp nhà nước mạnh, có quy mô lớn trong những ngành, lĩnh vực quan trọng đối với sự phát triển của đất nước như: cho phép sử dụng toàn bộ nguồn thu từ cổ phần hóa, thoái vốn nhà nước tại doanh nghiệp; tăng tỷ lệ lợi nhuận sau thuế để lại doanh nghiệp; rà soát, đánh giá lại tài sản đã hết khấu hao nhưng còn giá trị sử dụng.
Đặc biệt, Nghị quyết số 79-NQ/TW đã yêu cầu hình thành Quỹ đầu tư quốc gia nhằm tập trung nguồn lực từ cơ cấu lại vốn tại các doanh nghiệp và các nguồn lực nhà nước giao khác để đầu tư phát triển.
Bên cạnh việc tạo nguồn lực mới, Nghị quyết cũng đề ra các giải pháp nhằm giải phóng nguồn lực hiện có. Theo đó, doanh nghiệp nhà nước được trao quyền quyết định trong việc sử dụng Quỹ phát triển khoa học và công nghệ để chủ động triển khai hoặc đặt hàng nghiên cứu phát triển bên ngoài theo cơ chế khoán sản phẩm.
Ngoài ra, Nghị quyết số 79-NQ/TW cũng chú trọng tới các giải pháp nhằm phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao cho các doanh nghiệp nhà nước thông qua cơ chế lương, thưởng cạnh tranh với doanh nghiệp thuộc các thành phần kinh tế khác. Đặc biệt là việc thí điểm cơ chế đặc thù về thuê, tuyển dụng và bổ nhiệm Giám đốc/Tổng giám đốc tại một số doanh nghiệp nhà nước...
Bên cạnh việc mở ra nhiều cơ hội và không gian phát triển mới cho doanh nghiệp nhà nước, Nghị quyết số 79-NQ/TW cũng đặt ra những nhiệm vụ, trách nhiệm rất cao đối với doanh nghiệp nhà nước. Đó là yêu cầu 100% doanh nghiệp nhà nước thực hiện quản trị doanh nghiệp hiện đại trên nền tảng số.
Nguyên tắc thị trường được nhấn mạnh trong Nghị quyết. Vậy điều này có mâu thuẫn với yêu cầu doanh nghiệp nhà nước phải thực hiện các nhiệm vụ chính trị, an ninh quốc phòng, an sinh xã hội không, thưa ông?
Nghị quyết số 79-NQ/TW đã khẳng định rất rõ yêu cầu kinh tế nhà nước nói chung và doanh nghiệp nhà nước nói riêng phải thực hiện theo nguyên tắc thị trường - tức là vận hành, quản lý và hạch toán tuân thủ các quy luật thị trường, minh bạch, cạnh tranh bình đẳng và hiệu quả. Đồng thời, Nghị quyết số 79-NQ/TW đã nhấn mạnh kinh tế nhà nước giữ vai trò chủ đạo trong nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa, bảo đảm ổn định vĩ mô, các cân đối lớn của nền kinh tế, định hướng chiến lược phát triển, giữ vững quốc phòng, an ninh.
Vì vậy, có thể khẳng định rằng yêu cầu tuân thủ nguyên tắc thị trường không mâu thuẫn với việc doanh nghiệp nhà nước thực hiện các nhiệm vụ chính trị, quốc phòng, an ninh và an sinh xã hội. Vấn đề chỉ phát sinh mâu thuẫn khi doanh nghiệp vừa phải hoạt động theo cơ chế thị trường, vừa phải gánh các nhiệm vụ công ích không mang lại lợi nhuận mà không được bù đắp chi phí đầy đủ.
Để giải quyết vấn đề này, Nghị quyết đã đưa ra giải pháp rất căn bản là yêu cầu doanh nghiệp nhà nước phải có cơ chế hạch toán tách bạch nhiệm vụ sản xuất kinh doanh và nhiệm vụ chính trị, quốc phòng, an ninh, nhiệm vụ không vì mục tiêu lợi nhuận.
Nhiều chuyên gia cho rằng, để nâng cao hiệu quả hoạt động và quản lý với doanh nghiệp nhà nước, cần làm rõ hơn phạm vi hoạt động của doanh nghiệp nhà nước?
Một trong những chủ trương lớn của Nghị quyết số 79-NQ/TW là chú trọng xây dựng và phát triển các tập đoàn kinh tế, tổng công ty, doanh nghiệp nhà nước, ngân hàng thương mại nhà nước lớn, giữ vai trò tiên phong, dẫn dắt, tạo động lực thúc đẩy các ngành, lĩnh vực then chốt, chiến lược, có năng lực cạnh tranh khu vực và toàn cầu hoặc các ngành, lĩnh vực thiết yếu.
Theo đó, Nghị quyết đã đề ra giải pháp tập trung đầu tư, phát triển một số tập đoàn kinh tế, doanh nghiệp nhà nước mạnh, có quy mô lớn đóng vai trò dẫn dắt trong các ngành, lĩnh vực then chốt, chiến lược của nền kinh tế như quốc phòng, an ninh; năng lượng; vận tải, logistics; tài chính-ngân hàng; khoa học-công nghệ, điện tử-viễn thông, hạ tầng số; khai thác, chế biến khoáng sản chiến lược; hóa chất; xây dựng, vật liệu xây dựng; nông, lâm nghiệp;…
Đồng thời, doanh nghiệp nhà nước cũng được khuyến khích đầu tư vào các lĩnh vực giảm phát thải khí nhà kính; đầu tư ra nước ngoài trong các lĩnh vực doanh nghiệp có lợi thế, nhu cầu thị trường lớn, có khả năng tiếp cận công nghệ mới, góp phần mở rộng thị trường xuất khẩu truyền thống và phát triển thị trường mới để hình thành các tập đoàn đa quốc gia.
Thưa ông, sau khi Nghị quyết ban hành, những công việc nào cần làm tiếp theo từ các cơ quan quản lý nhà nước? Những khó khăn, thách thức khi triển khai Nghị quyết này vào thực tế là gì?
Sau khi Nghị quyết được ban hành, nhiệm vụ quan trọng của Quốc hội, Chính phủ và các bộ, ngành, địa phương là triển khai các công việc như: Thể chế hóa Nghị quyết thành pháp luật, chính sách cụ thể; Xây dựng và ban hành chương trình hành động của Chính phủ và từng bộ, ngành; Rà soát, sắp xếp lại danh mục doanh nghiệp nhà nước theo ngành, lĩnh vực; Thiết kế cơ chế đặt hàng, giao nhiệm vụ công ích minh bạch; Giám sát, kiểm tra và đánh giá thực hiện Nghị quyết;…
Việc triển khai Nghị quyết số 79-NQ/TW có thể cũng phải đối mặt với một số khó khăn, thách thức cả về thể chế, tư duy quản lý và năng lực thực thi. Trước hết, thách thức lớn nhất nằm ở sự chuyển đổi từ tư duy quản lý hành chính sang quản trị theo nguyên tắc thị trường và các thông lệ quốc tế tốt.
Bên cạnh đó, việc tách bạch giữa hoạt động kinh doanh theo cơ chế thị trường và nhiệm vụ an sinh xã hội, công ích trên thực tế vẫn còn vướng mắc. Nhiều doanh nghiệp nhà nước hiện nay vừa thực hiện nhiệm vụ chính trị, xã hội, vừa kinh doanh nhưng cơ chế đặt hàng, giao nhiệm vụ và bù đắp chi phí chưa rõ ràng, dễ dẫn đến tình trạng hạch toán không đầy đủ, làm méo mó hiệu quả sản xuất - kinh doanh và giảm động lực thị trường.
Một khó khăn đáng kể khác là tâm lý sợ sai, sợ trách nhiệm trong đội ngũ cán bộ quản lý, nhất là khi khung pháp lý còn chồng chéo, thiếu đồng bộ giữa các luật về doanh nghiệp, đầu tư, đất đai, đấu thầu, giá và quản lý vốn nhà nước. Trong bối cảnh đó, nhiều quyết định mang tính thị trường dễ bị trì hoãn hoặc né tránh để đảm bảo “an toàn”, làm giảm tính chủ động và khả năng đổi mới của doanh nghiệp nhà nước.
Ngoài ra, khi thực hiện đầy đủ nguyên tắc thị trường và cạnh tranh bình đẳng, doanh nghiệp nhà nước sẽ phải đối mặt với áp lực cạnh tranh ngày càng lớn từ khu vực tư nhân và doanh nghiệp nước ngoài, trong khi năng lực quản trị, chất lượng nhân lực và khả năng đổi mới công nghệ của một bộ phận doanh nghiệp nhà nước còn hạn chế.
Những thách thức này cho thấy, việc triển khai Nghị quyết số 79-NQ/TW không chỉ là vấn đề ban hành chính sách, mà còn là một quá trình cải cách sâu rộng, đòi hỏi quyết tâm chính trị cao, lộ trình phù hợp và sự phối hợp đồng bộ giữa các cơ quan quản lý nhà nước và bản thân các doanh nghiệp nhà nước để chủ trương lớn này đi vào cuộc sống một cách thực chất và bền vững.
