Thực tiễn vận hành trong bối cảnh thời tiết cực đoan
Biến đổi khí hậu đang khiến các hình thái mưa lũ trên lưu vực sông Srêpôk diễn biến ngày càng bất thường, cường độ lớn hơn và thời gian kéo dài hơn. Trong bối cảnh đó, việc vận hành hồ chứa thủy điện không chỉ dừng lại ở mục tiêu phát điện mà phải đồng thời bảo đảm an toàn công trình, giảm thiểu rủi ro cho hạ du và duy trì dòng chảy tối thiểu theo quy định.
Ông Nguyễn Đức - Phó Giám đốc Công ty Thủy điện Buôn Kuốp - cho biết: “Theo Quy trình vận hành liên hồ chứa trên lưu vực sông Srêpôk, trong mùa lũ, ưu tiên cao nhất là an toàn công trình, góp phần giảm lũ cho hạ du và không gây biến động đột ngột khu vực biên giới Việt Nam - Campuchia. Phát điện chỉ được xem xét sau khi đã bảo đảm các yêu cầu an toàn”.
Công ty Thủy điện Buôn Kuốp hiện quản lý, vận hành 3 công trình trên sông Srêpôk gồm: Buôn Tua Srah, Buôn Kuốp và Srêpôk 3 - mỗi hồ có đặc điểm điều tiết và dung tích phòng lũ khác nhau. Trong đó, Buôn Tua Srah là hồ đầu nguồn có dung tích hữu ích 522 triệu m³, có khả năng điều tiết năm và dung tích phòng lũ khoảng 74 triệu m³. Srêpôk 3 có dung tích phòng lũ khoảng 25 triệu m³. Riêng hồ Buôn Kuốp dung tích nhỏ, điều tiết ngày và không có dung tích phòng lũ nên trong mùa lũ phải vận hành theo nguyên tắc lưu lượng xả cơ bản cân bằng lưu lượng về hồ.
Theo ông Đức, chính sự khác biệt về dung tích và chức năng điều tiết khiến việc vận hành liên hồ đòi hỏi tính toán chặt chẽ, cập nhật liên tục các kịch bản: “Chúng tôi phải theo dõi sát diễn biến mưa, lưu lượng về hồ, đặc biệt trong những tình huống lũ kéo dài nhiều ngày. Có thời điểm phải điều chỉnh phương án xả nhiều lần trong ngày để vừa giữ an toàn công trình, vừa hạn chế tối đa tác động xuống hạ du”.
Trong mùa cạn, thứ tự ưu tiên là an toàn công trình, đáp ứng nhu cầu sử dụng nước hạ du và duy trì dòng chảy tối thiểu, sau đó mới đến phát điện hiệu quả. Hằng năm, ngay từ đầu mùa khô, công ty phối hợp với chính quyền và các đơn vị thủy lợi vùng hạ du xây dựng kế hoạch sử dụng nước.
“Chúng tôi thống nhất với địa phương về nhu cầu nước, thời gian xả, sau đó phối hợp với Trung tâm Điều độ hệ thống điện quốc gia để bố trí huy động tổ máy phù hợp. Nguyên tắc là sử dụng nước tiết kiệm, hiệu quả và bảo đảm đủ nguồn cho cả mùa khô”, ông Đức chia sẻ.
Những năm gần đây, do nguồn điện mặt trời phát triển mạnh, hệ thống điện thường dư thừa vào khung giờ ban ngày. Trên cơ sở thống nhất với địa phương, đơn vị đã điều chỉnh thời gian phát điện - xả nước sang buổi chiều. “Việc điều chỉnh này vừa phù hợp điều độ hệ thống điện, vừa đảm bảo nhu cầu nước cho sản xuất, sinh hoạt vùng hạ du”, ông Đức nói.
Đáng chú ý, năm 2025 ghi nhận đợt lũ lớn nhất trong hơn 15 năm vận hành các hồ chứa do công ty quản lý. Lưu lượng và tổng lượng nước về hồ đều tăng đột biến, thời gian duy trì lũ kéo dài nhiều ngày. “Có hồ lượng nước về gấp nhiều lần các trận lũ trước đây, trong khi thời gian duy trì lũ dài hơn hẳn. Áp lực điều tiết rất lớn, nhưng chúng tôi xác định rõ: an toàn công trình và an toàn cho người dân là ưu tiên số một”, ông Đức nhấn mạnh.
Tăng cường quan trắc, hoàn thiện cơ chế để nâng cao hiệu quả điều tiết
Nhận thức rõ vai trò của thông tin dự báo và cảnh báo sớm, Công ty Thủy điện Buôn Kuốp đã đầu tư hệ thống quan trắc gồm 43 trạm đo mưa, 22 trạm đo mực nước và 23 trạm cảnh báo lũ trên lưu vực. Dữ liệu vận hành hồ chứa được cập nhật trên website định kỳ 1 giờ/lần, khi có lũ 15 phút/lần; đồng thời truyền về các cơ quan quản lý theo quy định.
“Minh bạch thông tin là một trong những giải pháp quan trọng để người dân và chính quyền chủ động ứng phó. Trước mỗi đợt lũ, chúng tôi đều có văn bản cảnh báo và trong suốt quá trình lũ luôn cập nhật kịp thời tình hình vận hành”, ông Đức cho biết.
Hằng năm, công ty tổ chức hội nghị phòng, chống thiên tai với sự tham gia của các sở, ngành hai tỉnh Đắk Lắk và Lâm Đồng, chính quyền địa phương và các đơn vị thủy điện cùng bậc thang để rà soát phương án phối hợp, xác định vùng ngập lũ, điểm tránh trú và cơ chế trao đổi thông tin.
Tuy nhiên, thực tiễn vận hành cũng đặt ra nhiều thách thức. Theo ông Đức, công tác dự báo lũ dù đã thuê đơn vị chuyên môn thực hiện nhưng vẫn còn sai số, nhất là dự báo đỉnh lũ và thời điểm xuất hiện. Một số trạm thủy văn quan trọng chưa cung cấp số liệu thời gian thực, gây khó khăn khi phải chuyển đổi chế độ vận hành theo quy định.
“Chúng tôi đã nhiều lần kiến nghị cấp có thẩm quyền xem xét bổ sung dữ liệu quan trắc thời gian thực tại các trạm then chốt. Khi có số liệu sớm và chính xác, việc điều tiết sẽ chủ động và hiệu quả hơn rất nhiều”, ông Đức nói.
Qua 5 năm thực hiện Quy trình vận hành liên hồ, công ty đã tổng hợp và kiến nghị sửa đổi 13 nội dung nhằm tăng tính linh hoạt, sát thực tiễn hơn. Trong đó có đề xuất nghiên cứu hạ mực nước đón lũ tại hồ Buôn Tua Srah để tăng dung tích phòng lũ lên khoảng 1,6 lần, qua đó nâng cao khả năng cắt giảm lũ cho hạ du.
Song song với kiến nghị hoàn thiện cơ chế, công ty chủ động lắp đặt thiết bị giám sát tự động trên các nhánh sông quan trọng, xây dựng mô hình mưa - dòng chảy để nâng cao chất lượng dự báo; tiếp tục mở rộng mạng lưới trạm đo mưa, nghiên cứu giải pháp truyền tin mới; đồng thời cập nhật, xây dựng bản đồ ngập lụt với tần suất dày hơn, gắn với cấp độ rủi ro thiên tai.
“Trong điều kiện mưa lũ ngày càng cực đoan, vận hành hồ chứa không chỉ là câu chuyện kỹ thuật mà còn là trách nhiệm xã hội. Chúng tôi sẽ tiếp tục đầu tư công nghệ, tăng cường phối hợp liên ngành để đảm bảo hài hòa giữa phát triển năng lượng và an toàn bền vững cho cộng đồng hạ du”, ông Nguyễn Đức khẳng định.