Theo Điều 62 của Luật Giáo dục hiện hành quy định: “Trường chuyên được thành lập ở cấp THPT dành cho học sinh đạt kết quả xuất sắc trong học tập nhằm phát triển năng khiếu về một số môn học trên cơ sở bảo đảm giáo dục phổ thông toàn diện, tạo nguồn đào tạo nhân tài, đáp ứng yêu cầu phát triển của đất nước”.
Mới đây, dự thảo Luật Thủ đô (sửa đổi) đề xuất nội dung xây dựng trường chuyên từ bậc THCS. Giáo dục Thủ đô có đặc thù nhưng khi xây dựng Luật, cần đặt tương quan với giáo dục cả nước. Do đó, việc này đòi hỏi phải có những nghiên cứu khoa học nghiêm túc về lý luận dạy học, tâm lý học lứa tuổi, cũng như đánh giá khách quan, toàn diện thực tiễn tổ chức và vận hành trường chuyên trong thời gian qua.
Và, nếu sửa đổi Luật Giáo dục theo hướng mở rộng mô hình trường chuyên xuống các cấp học phổ thông khác, cần hết sức thận trọng.
Thực tế cho thấy đã có một thời trường chuyên, lớp chọn phát triển rầm rộ trên phạm vi cả nước như nở hoa. Năm 1965, theo chỉ đạo của cố Thủ tướng Chính phủ Phạm Văn Đồng, ngành Giáo dục tổ chức các lớp Toán đặc biệt – sau này gọi là lớp chuyên Toán – tại một số tỉnh, thành phố và trường đại học. Mục đích là tập trung bồi dưỡng nhóm học sinh có năng khiếu Toán, nâng cao trình độ, tạo nguồn nhân lực chất lượng cao phục vụ công cuộc xây dựng đất nước.
Sau năm 1975, đặc biệt từ sau năm 1986, nhiều địa phương đã tự phát tổ chức lớp chọn và trường chuyên ở hầu hết các cấp học. Hầu như mỗi huyện, quận, thị xã đều có ít nhất một lớp chuyên (trên 700 trường), tuyển chọn học sinh ngay từ đầu cấp THCS. Mỗi tỉnh, thành phố có ít nhất một trường chuyên, tuyển sinh đầu cấp THPT (trên 80 trường).
Nếu tính chung trên cả nước, đã có hàng nghìn lớp chuyên, lớp chọn với số lượng lớn: Có nhiều vạn học sinh chuyên hoặc cận chuyên, được học nội trú hoặc bán trú tại trường. Thậm chí, ở nhiều trường tiểu học cũng xuất hiện mô hình lớp chọn.
Hệ quả là giáo dục phổ thông ở nhiều nơi bị cuốn vào mục tiêu thi học sinh giỏi và trầm kha bệnh thành tích thi cử. Nội dung dạy học thiên về lý thuyết hàn lâm, luyện thi Olympic; Tình trạng dạy thêm, học thêm tràn lan và các biểu hiện tiêu cực gia tăng.
Tổ chức trường chuyên, lớp chọn một cách ồ ạt, thiếu kiểm soát đã làm biến dạng mục tiêu giáo dục cơ bản, toàn diện, chưa đáp ứng yêu cầu phát triển phẩm chất và năng lực người học.
Nguyên Phó Thủ tướng Vũ Đức Đam từng nhận định rằng việc tập trung phát triển trường chuyên, lớp chọn là đi ngược xu hướng giáo dục quốc tế.
Trước thực tế đó, Nghị quyết số 02-NQ/HNTW ngày 24/12/1996 của Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa VIII đã yêu cầu không tổ chức trường chuyên ở cấp tiểu học và THCS. Tiếp đó, Bộ GD&ĐT cũng đã có văn bản quy định các trường tiểu học và THCS trên cả nước phải chấm dứt việc tổ chức lớp chuyên, lớp chọn.
Có thể nói, để đi đến quy định tại Điều 62 của Luật Giáo dục hiện hành, ngành giáo dục đã trải qua một quá trình dài, gian truân để điều chỉnh, rút kinh nghiệm và hoàn thiện chính sách trong nhiều năm. Nếu khôi phục trường chuyên ở THCS, thực chất là ép trẻ học tập trung, chuyên sâu quá sớm (trước 13–15 tuổi) có thể gây ra nhiều hệ quả tiêu cực đối với sự phát triển tự nhiên của não bộ và tâm lý trẻ em.
Đầu tiên, đó là ảnh hưởng cấu trúc và sự linh hoạt của não bộ. Ở giai đoạn dậy thì và kéo dài đến khoảng 18 -19 tuổi là thời kỳ quan trọng để hình thành tư duy linh hoạt, khả năng sáng tạo, kỹ năng xã hội và năng lực làm chủ và điều hòa cảm xúc.
Nếu chỉ tập trung giáo dục sớm, chuyên sâu vào một lĩnh vực duy nhất, trẻ có thể: Giảm khả năng tư duy linh hoạt, mềm mại, đa chiều và linh hoạt; Khó thích nghi khi môi trường thay đổi sau này; Hạn chế khả năng kết nối kiến thức liên môn, liên ngành và liên lĩnh vực. Giáo dục ở giai đoạn này nên ưu tiên nền tảng rộng và đa dạng thay vì thu hẹp, học chuyên sâu quá sớm đối với trẻ.
"Quá coi trọng thành tích, đề cao, ràng buộc vào điểm số và tổ chức nhiều kỳ thi mang tính cạnh tranh gay gắt là những đặc điểm lạc hậu của nền giáo dục nặng về thi cử", TS Đặng Tự Ân.
Khi trẻ phải đối diện với áp lực này quá sớm, các hệ quả có thể bao gồm: Sức khỏe tinh thần giảm sút, gây chứng trầm cảm, lo âu kéo dài, rối loạn giấc ngủ, tự ti nếu không đạt kỳ vọng và có thể gặp hội chứng “kiệt sức học đường”. Hệ quả sâu xa hơn là hình thành một thế hệ học sinh phụ thuộc vào đánh giá từ bên ngoài, thiếu tự tin và dễ nhụt chí khi gặp tình thế.
Việc học chuyên sâu quá sớm còn khiến trẻ ít thời gian vui chơi, hạn chế trải nghiệm thực tế, thiếu cơ hội rèn luyện kỹ năng. Trong khi đó, phát triển kỹ năng xã hội, giao tiếp, làm việc nhóm và năng lực lãnh đạo lại chính là những yếu tố quyết định thành công lâu dài trong học tập và nghề nghiệp khi trẻ trưởng thành.
Trong môi trường lớp chọn, trường chuyên, trẻ dễ chịu áp lực kỳ vọng từ gia đình và xã hội. Khi được khen ngợi hoặc “thần thánh hóa” quá sớm, trẻ có thể hình thành tâm lý mình đã đạt đỉnh thành công.
Điều này dẫn đến việc, trẻ dễ mất động lực khi trưởng thành, dễ hụt hẫng khi bị vượt qua bởi những người phát triển muộn nhưng bền vững. Trẻ học tập để làm vừa lòng người khác, nhất là từ gia đình hay cha mẹ, thay vì xuất phát từ đam mê bản thân. Trước 13–15 tuổi, các em thường chưa đủ trải nghiệm để hiểu rõ sở thích và năng lực dài hạn của mình. Nếu bị định hướng chuyên sâu quá sớm, trẻ có thể mất niềm vui khám phá và dễ chán học khi gặp thất bại.
Khi nào học chuyên sâu là phù hợp?
Chuyên môn hóa sớm chỉ thực sự phù hợp với một số lĩnh vực năng khiếu đặc thù như nghệ thuật, thể thao hoặc các tài năng bẩm sinh rõ rệt.
Đối với phần lớn lĩnh vực trí tuệ như khoa học, kinh doanh, sáng tạo…, trẻ cần một nền tảng học vấn toàn diện và rộng trước khi bước vào học tập trung chuyên sâu.
Nguyên tắc nuôi dưỡng tài năng nên dựa trên: Sự tự bộc lộ thiên hướng; Sự tự nguyện và đam mê thực sự của trẻ; Bồi dưỡng khoa học nhưng không tách rời môi trường xã hội học của trẻ.
Theo tôi, cần phải hội tụ đủ hai yếu tố: Thứ nhất, phải phù hợp với tố chất và bản chất của con người đó. Trẻ có thế mạnh gì và môi trường hiện tại có giúp bạn phát huy được thế mạnh đó không?
Thứ hai là khả năng ứng biến. Người tài là người biết vận dụng những gì mình có để hiện thực hóa ý tưởng, tạo ra những sáng tạo mới giải quyết bài toán cuộc sống. Nếu thi chọn và tập trung học tập sớm cho trẻ, sẽ khó phát triển năng lực thực sự của trẻ.
Không nên biến trẻ thành những “gà chiến” trong các lớp luyện thi khép kín. Trẻ cần môi trường cân bằng giữa học – chơi – vận động, đồng thời được rèn luyện kỹ năng mềm và nền tảng tư duy cơ bản, đủ rộng.
Ở nhiều quốc gia có nền giáo dục phát triển như Hà Lan, Nhật Bản hay Hoa Kỳ đều theo triết lý: “Chậm mà sâu. Rộng trước, sâu sau”. Họ không tách lớp chuyên, lớp chọn và học tập trung quá sớm đồng thời giảm tải nội dung học, không quá coi nặng về thi cử hay xếp hạng; Không cần hình tượng hóa hoàn hảo hay dán “nhán” cho trẻ. Họ tập trung “học cách học”. Tăng cường hoạt động nhóm và học hợp tác; chú trọng hình thành nhân cách và hình thành thói quen, hướng tới phát triển con người toàn diện theo ba trụ cột: Trí sáng – Tâm an – Thân khỏe.
Chúng ta đã từng trải qua một giai đoạn dài khi giáo dục phát triển theo hướng đầu tư mạnh cho các mũi nhọn, đặc biệt là hệ thống trường chuyên, lớp chọn. Ở nhiều trường phổ thông trên cả nước, việc dạy và học gần như xoay quanh mục tiêu thi Olympic, khiến định hướng giáo dục toàn diện phần nào bị lệch lạc.
Hiện nay, trường chuyên chỉ được tổ chức ở cấp giáo dục THPT, đây là một chủ trương đúng đắn và phù hợp. Tuy nhiên, cần tiếp tục củng cố, sắp xếp tinh gọn và điều chỉnh mô hình này theo hướng nâng cao chất lượng dạy học, đáp ứng yêu cầu của thời đại.
Thiết nghĩ, chúng ta không nên lặp lại những hạn chế và bất cập từng xảy ra trong giáo dục phổ thông trước đây. Việc phát triển giáo dục cần hướng đến sự cân bằng giữa bồi dưỡng nhân tài và đảm bảo mục tiêu giáo dục toàn diện cho tất cả học sinh và phù hợp với xu thế và khoa học giáo dục.
Điều 19, Dự thảo Luật Thủ đô (sửa đổi) quy định: Đầu tư, xây dựng trường chuyên từ cấp trung học cơ sở trở lên... nhằm góp phần nâng cao chất lượng nguồn nhân lực, đáp ứng yêu cầu phát triển nhanh và bền vững của Thủ đô trong bối cảnh cạnh tranh khu vực và toàn cầu. Tuy nhiên, Điều 62 của Luật Giáo dục hiện hành quy định: “Trường chuyên được thành lập ở cấp THPT”.
