Tổng thống Donald Trump chỉ trích các lãnh đạo châu Âu vì từ chối hỗ trợ mở lại tuyến hàng hải qua eo biển Hormuz. “Họ phàn nàn về giá dầu cao mà họ buộc phải trả, nhưng lại bác bỏ một biện pháp quân sự đơn giản – nguyên nhân duy nhất khiến giá dầu tăng cao”, ông Trump viết trên mạng xã hội tuần trước.
Dù phát biểu của ông có phần bộc phát, nó làm cho thấy một điều rõ ràng: các lãnh đạo châu Âu rơi vào thế tiến thoái lưỡng nan.
Việc eo biển Hormuz gần như bị đóng cửa đang gây khủng hoảng năng lượng toàn diện. Giá dầu và khí đốt tăng vọt khiến cử tri trên toàn châu Âu bất bình, gia tăng áp lực buộc các nhà lãnh đạo phải có hành động mạnh mẽ hơn để mở lại tuyến hàng hải.
Tuy nhiên, xu hướng chính trị tại châu Âu hiện nay là phản đối chiến tranh, khiến việc tham gia trở nên rủi ro hơn. Nhiều người châu Âu cho rằng chiến dịch tấn công của Mỹ và Israel vào Iran là không cần thiết, bất hợp pháp và đe dọa cơ hội tăng trưởng mong manh. Châu Âu cũng vẫn bị ám ảnh bởi chiến tranh Iraq, cuộc chiến mà Anh từng ủng hộ và sau đó hối tiếc.
“Chúng tôi vẫn chia rẽ như thường lệ. Người châu Âu đang thể hiện sự yếu kém ở nhiều cấp độ. Chúng tôi đang hoàn toàn sốc trước những gì đang xảy ra”, Cựu Đại sứ Pháp tại Israel và Mỹ Gérard Araud, nói với New York Times.
Cuộc chiến đã bắt đầu làm thay đổi cán cân chính trị. Tại Ý, Thủ tướng Giorgia Meloni vừa thất bại trong một cuộc trưng cầu dân ý về cải cách hệ thống tư pháp, khiến vị thế chính trị của bà suy yếu. Việc bà vốn được coi là người thân cận với ông Trump càng bất lợi, đặc biệt khi nhà lãnh đạo Mỹ không báo cho bà trước khi khơi mào cuộc chiến.
Tại Pháp, đảng cực tả La France Insoumise phản đối can thiệp Trung Đông đã giành thêm lợi thế trong các cuộc bầu cử thị trưởng tuần trước, dù vướng vào nhiều tranh cãi. Giới phân tích cho rằng đảng này hưởng lợi từ lực lượng cử tri Hồi giáo đang bất bình với cuộc chiến.
Dù đứng trước nhiều rủi ro chính trị, châu Âu vẫn có lý do mạnh mẽ phải tìm ra cách đảm bảo eo biển Hormuz không bị phong tỏa lâu dài. Tại Đức, giá xăng đã vượt 2 euro/lít (tương đương 9,48 USD/gallon), buộc chính phủ phải áp dụng các biện pháp tốn kém như cắt giảm thuế và áp trần giá.
“Người châu Âu có lợi ích rõ ràng trong việc mở lại eo biển với tàu chở dầu và tàu thương mại, đồng thời chứng minh với các quốc gia vùng Vịnh nhỏ hơn rằng họ là đồng minh đáng tin cậy”, Cựu Đại sứ Anh Peter Westmacott nói.
“Vì vậy, cần đảm bảo rằng châu Âu chỉ hành động mang tính phòng thủ, trong khi những nước có năng lực tìm cách hỗ trợ”, ông Westmacott nêu ý kiến.
3 yếu tố kìm hãm
Tuy gây áp lực lên châu Âu, ông Trump không tạo điều kiện thuận lợi để họ ủng hộ mình. Mỹ đã không tham vấn đồng minh về chiến dịch chung với Israel, thậm chí trong nhiều trường hợp còn không báo trước. Điều này diễn ra sau giai đoạn quan hệ xuyên Đại Tây Dương căng thẳng ông Trump dọa tiếp quản Greenland và thay đổi lập trường về Ukraine.
Ông Trump cũng đưa ra những phát biểu xúc phạm các lãnh đạo châu Âu, đặc biệt là Thủ tướng Anh Keir Starmer - người đã nỗ lực xây dựng quan hệ với ông. Ông Trump nói ông Starmer “không phải là Winston Churchill”, đồng thời lan truyền một đoạn hài truyền hình chế giễu nhà lãnh đạo Anh.
Cựu đại sứ Mỹ tại NATO Nicholas Burns cho rằng những phát biểu “đáng chê trách” này tiếp nối chuỗi hành động thù địch, khiến việc châu Âu tham gia chiến dịch quân sự ở Iran trở nên khó khả thi về chính trị.
Ngay cả khi kêu gọi châu Âu hành động, ông Trump vẫn hạ thấp họ, nói rằng Mỹ thực ra không cần năng lực quân sự của lục địa này. Theo các nhà ngoại giao, điều này cho thấy mục tiêu thực sự của nhà lãnh đạo Mỹ là buộc châu Âu phải gánh rủi ro chính trị khi tham gia chiến dịch.
Các nhà phân tích cho rằng châu Âu có thể đóng góp quân sự, như triển khai tàu rà phá thủy lôi hoặc tàu hộ tống, nhưng giá trị lớn hơn nằm ở sự ủng hộ chính trị.
“Có những tình huống mà việc có thêm tàu sẽ hữu ích, nhưng đó không phải là cách tiếp cận của Trump”, tướng Pháp nghỉ hưu Michel Yakovleff nhận xét.
Ông cho rằng các lãnh đạo châu Âu đúng khi không “che chắn chính trị” cho ông Trump, vì nhà lãnh đạo Mỹ chưa làm rõ mục tiêu chiến lược hay lộ trình kết thúc chiến tranh.
Tổng thống Pháp Emmanuel Macron đang vận động hậu trường để Liên Hợp Quốc ủng hộ triển khai một chiến dịch hậu xung đột nhằm giữ eo biển Hormuz luôn mở. Các quan chức Liên minh châu Âu đề xuất mở rộng hoạt động của chương trình hàng hải hiện có ở Trung Đông.
Theo ông Araud, với kinh nghiệm đàm phán chương trình hạt nhân Iran, châu Âu có thể đóng vai trò ngoại giao. Tuy nhiên, ông cho rằng châu Âu đang bị kìm hãm bởi 3 yếu tố: sự thiếu tin tưởng của ông Trump đối với châu Âu; nỗi lo làm ông phật ý có thể ảnh hưởng đến Ukraine; và sự nghi ngờ của Iran đối với châu Âu.
“Chúng tôi có thể đóng vai trò trung gian, nhưng ông Trump lại muốn Pakistan làm điều đó. Iran cũng không tin chúng tôi; họ nghĩ chúng tôi đứng về phía Mỹ”, ông Araud nói.
