Khung pháp lý không đồng bộ: Nguyên nhân cản trở năng lực chống buôn lậu
Theo ước tính từ Center for Market Education (CME), mỗi năm ASEAN thất thu khoảng 3,69 tỷ USD tiền thuế tiêu thụ đặc biệt do thuốc lá lậu.
Bất chấp nhiều nỗ lực kiểm soát, thị trường thuốc lá bất hợp pháp tại ASEAN vẫn leo thang về quy mô và mức độ tinh vi do nhiều yếu tố.
Thứ nhất là đặc thù vị trí địa lý. Sự tiếp giáp giữa các quốc gia tạo điều kiện để mạng lưới phân phối xuyên biên giới phát triển, trong đó, Campuchia là điểm nóng buôn lậu với khoảng 18,5% thuốc lá lưu hành là hàng bất hợp pháp, phần lớn có nguồn gốc từ Indonesia. Với hệ thống biên giới mở và vị trí chiến lược giáp Vịnh Thái Lan, quốc gia này vừa là điểm đến, vừa là trung tâm trung chuyển để thuốc lá lậu tiếp tục thâm nhập các thị trường khác như Việt Nam, Malaysia, Philippines và Thái Lan.
Thứ hai là sự thiếu đồng bộ trong kiểm soát chuỗi cung ứng giữa các nước thành viên. Theo Southeast Asia Tobacco Control Alliance (SATCA), các biện pháp trọng yếu như tem thuế, hệ thống cấp phép và công nghệ theo dõi – truy xuất nguồn gốc chưa được triển khai đồng đều do khác biệt về năng lực kỹ thuật, nguồn lực tài chính và cách tiếp cận quản lý tại từng quốc gia.
Sự khác biệt này cũng xuất hiện tương tự đối với các sản phẩm thuốc lá thuộc nhóm thế hệ mới. Khung pháp lý giữa các quốc gia hiện vẫn thiếu đồng bộ: trong khi phần lớn các nước đã hợp pháp hóa thuốc lá điện tử (TLĐT) và thuốc lá nung nóng (TLNN) dưới sự quản lý chặt chẽ của chính phủ, một số ít quốc gia vẫn duy trì lệnh cấm hoặc áp dụng các biện pháp hạn chế. Điều này tạo ra rào cản lớn trong việc hình thành một liên minh nhất quán để phòng chống buôn lậu.
Hệ quả là định hướng xây dựng chính sách kiểm soát buôn lậu và cách thức thực thi cũng trở nên khác biệt giữa các nước. Khi một sản phẩm được công nhận hợp pháp tại quốc gia này nhưng lại bị cấm tại quốc gia khác, dữ liệu về chuỗi cung ứng không thể kết nối xuyên suốt, làm giảm hiệu quả giám sát và phối hợp kiểm soát buôn lậu qua biên giới.
Mỗi nước một luật: Cơ hội cho buôn lậu xuyên quốc gia
Cũng trong nội dung kêu gọi của EU-ABC, cơ quan này khuyến nghị các nước ASEAN cần thúc đẩy các cơ chế phòng ngừa hiệu quả và tăng cường các biện pháp theo dõi - truy xuất nguồn gốc thông qua điều chỉnh và xây dựng một khung nguyên tắc quản lý chung đối với các sản phẩm thuốc lá, kể cả thuốc lá mới.
Theo kinh nghiệm từ Liên minh châu Âu (EU), nếu ASEAN có hướng tiếp cận thống nhất về quy định, chính sách quản lý mọi loại thuốc lá thì hiệu quả kiểm soát thị trường buôn lậu có thể cải thiện đáng kể. Đơn cử, tại EU, hệ thống truy xuất nguồn gốc được áp dụng trên toàn bộ 27 quốc gia thành viên, yêu cầu mã định danh duy nhất trên từng bao gói và ghi nhận dữ liệu xuyên suốt chuỗi cung ứng.
Theo đó, mỗi năm, hệ thống này thu thập dữ liệu và theo dõi hơn 30 tỷ sản phẩm và khoảng 1,5 triệu cơ sở, máy móc liên quan, góp phần gia tăng sự minh bạch trong thị trường. Ước tính, chính sách này giúp giảm khoảng 20% buôn bán thuốc lá bất hợp pháp, đồng thời mang lại lợi ích kinh tế – xã hội khoảng 4 tỷ euro hàng năm.
Bên cạnh đó, cơ chế giám sát và truy xuất nguồn gốc được xem là trụ cột quan trọng trong xóa bỏ buôn bán thuốc lá bất hợp pháp theo Công ước Khung về kiểm soát thuốc lá (FCTC) của WHO. Theo yêu cầu này, các quốc gia cần xây dựng hệ thống theo dõi – truy vết toàn cầu, kết hợp cấp phép và chia sẻ thông tin minh bạch để xác định nguồn gốc, hành trình vận chuyển và các chủ thể trong chuỗi cung ứng thuốc lá.
Đáng chú ý, thông qua việc phát hiện các biến động bất thường về sản lượng hoặc doanh số bán lẻ, cơ quan chức năng có thể sớm khoanh vùng khu vực tiềm ẩn rủi ro, làm đầu mối điều tra các hoạt động buôn bán bất hợp pháp. Đây là lợi thế đặc biệt quan trọng trong bối cảnh thị trường chợ đen tại ASEAN ngày càng tinh vi và biến tướng.
Điển hình tại Thái Lan, dù có lệnh cấm thuốc lá mới, thị trường chợ đen vẫn chiếm khoảng 28%, gây thiệt hại khoảng 560 triệu USD mỗi năm.
Tương tự, tại Singapore, chỉ trong 9 tháng đầu năm 2024, đã có khoảng 9.680 trường hợp bị xử lý vì sử dụng hoặc tàng trữ TLĐT, cao hơn cả tổng số 7.838 trường hợp ghi nhận trong cả năm 2023.
Theo báo Jakarta Post, GS. Tikki Pang, nguyên Giám đốc Bộ phận Chính sách & Hợp tác Nghiên cứu, của WHO nhận định: “Cần có cơ sở vững chắc để thúc đẩy hài hòa hóa quy định giữa các quốc gia ASEAN về việc sử dụng các loại sản phẩm TLĐT, TLNN. Các bước then chốt bao gồm thống nhất định nghĩa sản phẩm ở cấp khu vực và xây dựng các tiêu chuẩn chung cho các mặt hàng này, từ đó đồng bộ hóa quy định về hải quan, thuế và thương mại.”
Trong bối cảnh kinh tế – chính trị toàn cầu nhiều biến động, công tác phòng chống buôn lậu không còn là vấn đề riêng của từng quốc gia mà đòi hỏi cách tiếp cận mang tính liên minh. Việc tháo gỡ điểm nghẽn trong việc đồng bộ hóa cách quản lý các nhóm hàng hóa và dược phẩm, đặc biệt là thuốc lá – mặt hàng mang lại lợi nhuận cao cho các tổ chức buôn lậu – trở nên cấp thiết. Nỗ lực này sẽ giúp bảo vệ nguồn thu ngân sách, giảm tác động tiêu cực đối với sức khỏe cộng đồng và góp phần hướng tới các mục tiêu phát triển bền vững của ASEAN trong dài hạn.