Những khoản đóng góp mang tên “tự nguyện” nhưng thực chất là bắt buộc; những lời vận động để mua sắm, khen thưởng, chăm lo riêng cho thầy cô… vô hình trung phủ một lớp bụi lên hình ảnh ngôi trường - nơi vốn dĩ phải là chốn gieo mầm tri thức và nuôi dưỡng nhân cách.
Thật may, vẫn có những điểm sáng. Như trường THCS Nguyễn Văn Luông (TPHCM), suốt tám năm nay không thu bất kỳ khoản quỹ phụ huynh nào, không vận động tài trợ, nhưng hoạt động giáo dục vẫn phong phú, hiệu quả. Thậm chí ngân sách còn dư để tăng thu nhập cho giáo viên. Ở đó, ngày tựu trường của học trò chỉ có niềm vui, không gánh lo tiền bạc.
Điều này cho thấy một sự thật giản dị: nếu minh bạch và sử dụng đúng mục đích, ngân sách Nhà nước hoàn toàn có thể đảm bảo cho trường lớp. Lạm thu, vì thế, không chỉ sai quy định mà còn là nỗi bất công, đè nặng lên vai hàng triệu gia đình, nhất là những người lao động nghèo - những người đã chắt chiu từng đồng cho con đi học.
Quy định thì đã rõ. Bộ và Sở GD-ĐT nhiều lần khẳng định: mọi khoản tài trợ phải tự nguyện, công khai, minh bạch; quỹ phụ huynh chỉ phục vụ hoạt động của Ban đại diện. Nhưng ở nhiều nơi, “tự nguyện” lại bị biến thành ép buộc, biến việc học đáng lẽ hân hoan thành gánh lo cơm áo.
Vì thế, mô hình “4 không” của trường Nguyễn Văn Luông - không thu kinh phí ban đại diện, không tài trợ, không chăm lo riêng cho giáo viên, không vận động mua sắm - xứng đáng được nhân rộng. Khi hiệu trưởng dám chịu trách nhiệm công khai, minh bạch; khi phụ huynh không còn bị mặc định phải đóng góp, thì mái trường mới thật sự trong trẻo.
Chống lạm thu không chỉ là siết lại quản lý tài chính, mà còn là giữ gìn văn hóa liêm chính của giáo dục. Ngôi trường phải là nơi gieo mầm nhân cách, chứ không thể là chỗ khởi đầu cho sự nhượng bộ trước cái sai. Bởi mỗi đồng tiền phụ huynh gửi vào đó đều thấm mồ hôi, nước mắt, và cả niềm tin vào thầy cô, vào một nền giáo dục công bằng.
Đã đến lúc ngành giáo dục và chính quyền cần xử lý nghiêm những trường hợp lạm thu, đồng thời khích lệ, lan tỏa những ngôi trường dám “nói không với quỹ phụ huynh”. Bài học từ trường Nguyễn Văn Luông, hay Nguyễn Du, Nguyễn Hữu Thọ ở thành phố Hồ Chí Minh… cho thấy: Chỉ cần minh bạch và liêm chính, thầy cô vẫn an tâm giảng dạy, học sinh hạnh phúc đến lớp, phụ huynh nhẹ gánh lo toan.
Giáo dục cần được trả lại sự trong sáng vốn có. Mỗi khoản thu ngoài quy định, dù nhỏ, cũng có thể để lại vết xước trong niềm tin xã hội. Và chống lạm thu, rốt cuộc, không chỉ là chuyện tiền bạc – mà là giữ gìn phẩm giá của thầy, sự an tâm của trò, và tình người trong từng mùa khai giảng.
