Phát biểu tại Hội nghị “Hoạt động khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số” của Tổng Công ty Đường sắt Việt Nam (VNR) hôm nay (14/1), ông Đặng Sỹ Mạnh - Chủ tịch HĐTV VNR - cho biết, ngành đường sắt đang thực hiện một “cuộc cách mạng về tư duy”, chủ động tìm lối đi riêng trong bối cảnh giao thông vận tải đứng trước yêu cầu chuyển đổi mạnh mẽ.
Theo lãnh đạo VNR, thay vì tiếp cận theo cách truyền thống với mục tiêu "chạy nhanh, chở đông”, ngành đường sắt đang chuyển sang triết lý phát triển dựa trên văn hóa và tiêu chuẩn. Một số sản phẩm vận tải được thiết kế theo hướng ngược lại: Tàu chạy chậm hơn, số lượng khách ít hơn, phục vụ phân khúc cao cấp - nơi trải nghiệm, cảnh quan và giá trị văn hóa dọc hành trình được đặt lên hàng đầu.
Không gian đường sắt cũng được tái định nghĩa. Nhà ga không chỉ là điểm trung chuyển mà hướng tới trở thành “điểm đến văn hóa”; những tuyến đường ray từng bị xem là nhếch nhác được cải tạo thành “đường hoa”, không gian xanh gắn với cộng đồng.
Song song với thay đổi tư duy kinh doanh, khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số được xác định là trụ cột phát triển của tổng công ty. Một trong những kết quả cụ thể là thuật toán bán vé cắt chặng, mang lại doanh thu khoảng 29 tỷ đồng mỗi năm. Nguồn thu này tiếp tục được tái đầu tư cho các sáng kiến mới, tạo vòng quay phát triển bền vững.
Điểm nhấn đáng chú ý trong kế hoạch phát triển khoa học công nghệ giai đoạn 2026 - 2030 là việc VNR dự kiến triển khai một số “dự án mồi” có quy mô đủ lớn, tạo nền tảng kỹ thuật và nhân lực cho giai đoạn dài hạn. Trong đó, chế tạo đoàn tàu chạy pin (BEMU/Hybrid) và tàu DMU cho đường sắt hiện hữu được coi là bước đi chiến lược. Các đoàn tàu này sẽ ưu tiên khai thác trên những tuyến ngắn, nhu cầu vừa phải như Hải Dương - Hải Phòng, Đà Lạt - Trại Mát.
Theo định hướng, việc chế tạo sẽ được thực hiện theo lộ trình làm chủ theo bậc thang: Vừa đáp ứng nhu cầu khai thác sớm, vừa tích lũy dần năng lực thiết kế, lắp ráp và sản xuất trong nước. Đây được xem là bước chuyển quan trọng giúp ngành đường sắt giảm phụ thuộc vào công nghệ nhập khẩu, đồng thời phù hợp xu thế giao thông xanh, giảm phát thải.
Cùng với đó, VNR cũng nghiên cứu ứng dụng nhiên liệu sạch và các giải pháp tiết kiệm năng lượng cho đội đầu máy diesel hiện có, như sử dụng nhiên liệu B5 hoặc phun hydro nhằm giảm tiêu hao và phát thải.
Theo lãnh đạo VNR, ngành đường sắt đang đứng trước vận hội lớn với sự ủng hộ từ các nghị quyết quan trọng của Đảng và Quốc hội, trong đó có Nghị quyết 57 với tầm nhìn đến năm 2045, cùng các Nghị quyết 172, 187. Đây được coi là động lực then chốt để đổi mới toàn diện, từ các tuyến hiện hữu như Lào Cai - Hà Nội - Hải Phòng đến các dự án đường sắt tốc độ cao như Bắc - Nam trong tương lai.
Tuy nhiên, lãnh đạo VNR cũng thẳng thắn nhìn nhận những hạn chế lớn: Hạ tầng công nghệ còn lạc hậu, nguồn lực đầu tư cho khoa học công nghệ và chuyển đổi số thấp (dưới 0,5% tổng chi phí), thiếu hụt đội ngũ chuyên gia và chưa có đơn vị nghiên cứu chuyên trách quy mô lớn.
Để tháo gỡ, tổng công ty đặt mục tiêu tăng cường hợp tác với các doanh nghiệp trong nước nhằm hình thành chuỗi cung ứng nội địa; đồng thời liên kết với các đối tác quốc tế như Nhật Bản, Đức, Hàn Quốc, Trung Quốc để tiếp nhận và làm chủ công nghệ đường sắt hiện đại.
Với tinh thần chấp nhận rủi ro có kiểm soát, bảo vệ những người dám nghĩ, dám làm, lãnh đạo ngành đường sắt kỳ vọng các dự án như tàu chạy pin sẽ trở thành cú hích, giúp đường sắt Việt Nam thoát khỏi sự trì trệ kéo dài, từng bước xây dựng hình ảnh hiện đại, xanh và giàu bản sắc trong hệ thống giao thông quốc gia.
