Làng sâu trong sông nhưng sống bằng biển
Nằm sâu trong lòng sông Gianh, cách biển gần 10km, làng chài Cồn Sẻ, xã Nam Gianh, tỉnh Quảng Trị không nghe thấy tiếng sóng biển mỗi ngày, nhưng lại sống cùng biển bằng một cách rất riêng.
Theo lời các bậc cao niên, Cồn Sẻ được hình thành cách đây khoảng 300 năm, khi những lớp cư dân đầu tiên tìm đến vùng bãi bồi ven sông để “khai canh lập ấp”. Bốn bề là nước, đất ít, ruộng hiếm, người Cồn Sẻ sớm chọn biển làm kế sinh nhai. Từ đó, nghề đánh bắt thủy, hải sản trên biển trở thành mạch sống chính nuôi dưỡng cả làng.
Biển ở xa, nhưng nhịp sống của Cồn Sẻ luôn xoay quanh những chuyến tàu. Mỗi mùa gió, mỗi kỳ trăng, mỗi lần tàu về hay rời bến đều in dấu lên sinh hoạt của cả cộng đồng. Và cũng từ đó, một nghề “ăn theo” nghề biển đã ra đời - nghề đan lưới.
Ở Cồn Sẻ, người ta vẫn thường nói vui: đàn ông là “kình ngư” ngoài biển, còn phụ nữ là “nghệ nhân” nơi bờ hậu phương. Bao đời nay, khi thuyền nhổ neo, làng chài lại bước vào một nhịp sống khác - lặng lẽ nhưng không kém phần tất bật.
Gần 40 năm gắn bó với nghề biển, lão ngư Phạm Cầu (68 tuổi) không nhớ nổi mình đã dùng bao nhiêu tay lưới. Chỉ biết rằng, hầu hết số lưới ấy đều được đan từ bàn tay vợ và con gái.
“Mỗi chuyến đi biển, tôi yên tâm lắm. Lưới do người nhà làm, mình biết từng mắt, từng sợi, biết nó bền đến đâu” - ông Cầu nói, giọng chậm rãi như sóng vỗ mạn thuyền.
Ở nhà, bà Nguyễn Thị Thân - vợ ông gần như dành trọn đời mình cho nghề đan, vá lưới. Đôi tay bà chai sần, thô ráp vì năm tháng, nhưng từng mắt lưới vẫn đều tăm tắp, thẳng hàng. Với bà, nghề này không chỉ để kiếm thêm thu nhập, mà còn là cách bà “đi biển cùng chồng” theo một nghĩa khác.
Nghề truyền từ tay mẹ sang tay con
Ở Cồn Sẻ, hiếm có người phụ nữ nào không biết đan lưới. Nghề không có trường lớp, không có giáo trình, chỉ có những buổi chiều quây quần bên khung lưới, mẹ cầm tay con chỉ từng mũi đan, từng cách vá sao cho lưới bền, chắc, không “ăn nước”.
Bà Thân kể, ngày còn nhỏ, bà theo mẹ ngồi bên lưới từ lúc nào không hay. Lớn lên, lấy chồng, sinh con, nghề đan lưới cứ thế theo bà suốt đời. Đến lượt mình, bà lại truyền nghề cho con gái. “Không dạy thì tụi nó cũng nhìn mà biết. Nghề này quen tay là làm được, nhưng muốn làm đẹp, làm bền thì phải kiên nhẫn” - bà Thân cười hiền.
Từ việc chỉ phục vụ cho gia đình, những người phụ nữ giỏi nghề dần nhận làm thêm cho ngư dân trong vùng. Lưới Cồn Sẻ nổi tiếng bởi sự tỉ mỉ, chắc chắn, phù hợp với nhiều loại ngư trường. Tiếng lành đồn xa, lưới từ làng nhỏ ven sông Gianh theo chân tàu cá có mặt ở nhiều địa phương trọng điểm nghề cá trong cả nước.
Với nhiều gia đình ở Cồn Sẻ, nghề đan lưới không còn là việc “làm thêm lúc nông nhàn” mà đã trở thành nguồn thu nhập quan trọng. Chị Mai Thị Quy (SN 1979) từng có thời gian dài sống trong cảnh phập phồng theo từng chuyến biển của chồng. “Biển mà, có khi đi cả tháng trời nhưng về không đủ bù chi phí” - chị Quy nhớ lại.
Từ ngày tham gia nghề đan, vá lưới, cuộc sống gia đình chị ổn định hơn. Ngày thường, chị nhận gia công cho các cơ sở sản xuất lưới trong làng; khi tàu cá về nghỉ kỳ trăng, chị lại tất bật vá lưới cho ngư dân.
“Những lúc biển động, chồng không ra khơi được, mình vẫn có việc, có tiền lo cho con cái. Nghề này giúp phụ nữ tụi tôi đỡ phụ thuộc hơn” - chị Quy nói.
Cuối năm, khi ngư dân trở về đón Giáng sinh và Tết Dương lịch, không khí Cồn Sẻ trở nên nhộn nhịp khác thường. Trên các trục đường chính, những tấm lưới đủ màu sắc được phơi dài vào tận ngõ nhỏ, tạo nên bức tranh làng nghề rực rỡ giữa vùng sông nước.
Nghề thầm lặng làm nên những chuyến biển lớn
Trong căn nhà chất cao những đùm lưới, bà Nguyễn Thị Hồng (SN 1972) đang tỉ mẩn gắn từng viên chì lên tay lưới. Động tác dứt khoát, chính xác, gần như theo bản năng của người đã gắn bó hàng chục năm với nghề.
Không chỉ là một “nghệ nhân” lành nghề, bà Hồng còn là chủ của một trong những cơ sở sản xuất lưới lớn nhất làng. Cơ sở của bà hiện tạo việc làm thường xuyên cho hơn 20 lao động, chưa kể hàng chục hộ khác nhận hàng về gia công tại nhà.
Theo bà Hồng, mỗi người đảm nhận một công đoạn: người đan thân lưới, người kết phao, người dập chì. Tùy tay nghề và thời gian, thu nhập dao động từ 150.000 đến 250.000 đồng/người/ngày.
So với trước đây, nghề đan lưới đã có sự thay đổi khi thân lưới được máy dệt sẵn. Tuy nhiên, các khâu còn lại vẫn đòi hỏi sự khéo léo và kinh nghiệm. “Lưới muốn tốt thì từng công đoạn phải ăn khớp với nhau. Làm ẩu một khâu là hỏng cả tay lưới” - bà Hồng nói, giọng dứt khoát.
Không ồn ào, không phô trương, nghề đan lưới ở Cồn Sẻ vẫn lặng lẽ tồn tại, bền bỉ qua trăm năm. Trong dòng chảy của đời sống hiện đại, khi nhiều làng nghề dần mai một, thì ở nơi này, những đôi tay cần mẫn vẫn ngày ngày giữ lửa cho một nghề gắn với biển, với làng và với bao phận người.
Ở làng chài Cồn Sẻ, phụ nữ không chỉ là người giữ bếp, nuôi con mà còn là “hậu phương” trực tiếp của mỗi chuyến biển. Khi đàn ông ra khơi dài ngày, mọi công việc từ đan, vá lưới, kết phao, dập chì… đều đặt lên vai người vợ, người mẹ. Những đôi tay chai sần ấy đã âm thầm quyết định chất lượng của từng tay lưới, góp phần làm nên thành bại của mỗi chuyến đánh bắt.
Nghề đan lưới giúp phụ nữ Cồn Sẻ chủ động hơn về kinh tế, giảm sự phụ thuộc vào thời tiết biển. Với nhiều gia đình, đây là nguồn thu nhập ổn định trong những ngày biển động, tàu thuyền nằm bờ. Không ít phụ nữ vừa làm nghề, vừa chăm sóc gia đình, nuôi con ăn học, giữ nếp sống làng chài giữa nhịp sống hiện đại.
Quan trọng hơn, chính họ là người gìn giữ và trao truyền nghề truyền thống qua nhiều thế hệ, để nghề đan lưới không bị đứt mạch giữa dòng chảy đổi thay của cuộc sống.
Theo ông Nguyễn Cương, Trưởng thôn Cồn Sẻ, toàn thôn hiện có 985 hộ với hơn 4.170 nhân khẩu. Phần lớn người dân sống bằng nghề biển, với hơn 270 chiếc tàu cá, trong đó có hơn 100 tàu công suất lớn chuyên vươn khơi xa.
Ngoài ra, hơn 600 lao động của làng đang làm việc ở nước ngoài trong lĩnh vực đánh bắt hải sản. “Có thể nói, mỗi chuyến biển bội thu của ngư dân Cồn Sẻ đều có dấu ấn của nghề đan lưới và sự tảo tần của người phụ nữ ở nhà” - ông Cương chia sẻ.