Sẽ “không có phí và hàng hóa được lưu thông tự do”
Theo một cách hiểu về phát biểu của Ngoại trưởng Rubio, ông nhấn mạnh sẽ “không có phí và hàng hóa được lưu thông tự do” qua eo biển Hormuz hiện bị Iran phong tỏa phần lớn.
Ngoại trưởng Rubio được cho là đã trình bày kế hoạch này tại cuộc họp G7, nhấn mạnh nguyên tắc đảm bảo tự do lưu thông và không thu phí đối với tàu thuyền quốc tế đi qua eo biển Hormuz. Washington coi đây là giải pháp nhằm nhanh chóng khôi phục dòng chảy năng lượng toàn cầu, trong bối cảnh Mỹ tuyên bố eo biển này “sẽ được mở lại bằng mọi cách” .
Tuy nhiên, một đề xuất thứ hai, được Reuters đưa tin, đã xuất hiện trong các cuộc thảo luận giữa Pakistan và các cường quốc trong khu vực. Một nguồn tin Pakistan, được Reuters trích dẫn trong bài viết hôm 30/3, nói rằng, kế hoạch mới đã được chia sẻ với Nhà Trắng trước các cuộc đàm phán hôm 29/3.
Giống như đề xuất của Mỹ, kế hoạch này cũng liên quan một tập đoàn đa quốc gia, bao gồm Pakistan, Ai Cập, Thổ Nhĩ Kỳ và Ảrập Xêút, sẽ quản lý dòng chảy dầu mỏ qua eo biển Hormuz.
Kế hoạch này vẫn dựa trên mô hình liên minh đa quốc gia quản lý dòng chảy dầu mỏ qua Hormuz, nhưng khác biệt ở chỗ đề xuất áp dụng phí quá cảnh tương tự kênh đào Suez. Các tàu thuyền đi qua kênh đào Suez phải trả một khoản phí đặc biệt được xác định dựa trên trọng lượng, kích thước và hàng hóa. Số tiền này là nguồn thu chính của Ai Cập, quốc gia chịu trách nhiệm về việc ai được phép đi qua vùng biển này và bằng cách nào.
Các nguồn tin nói rằng, cơ chế thu phí tàu thuyền qua eo biển Hormuz được xem là công cụ tạo nguồn thu và đồng thời có thể đóng vai trò đòn bẩy trong đàm phán với Iran.
Diễn biến này trở nên đặc biệt đáng chú ý khi Iran đã có những bước đi cụ thể nhằm siết chặt quyền kiểm soát eo biển. Quốc hội Iran vừa thông qua luật áp phí đối với tàu thuyền qua Hormuz, dù mức phí cụ thể chưa được công bố.
Trước đó, một số nghị sĩ Iran nói rằng, nước này đã bắt đầu thu tới khoảng 2 triệu USD đối với một số tàu để cho phép đi qua Hormuz, đồng thời thúc đẩy xây dựng luật nhằm chính thức hóa cơ chế này. Động thái của Iran phản ánh nỗ lực thiết lập một “chế độ chủ quyền mới” tại Hormuz, không những biến eo biển này thành công cụ quân sự mà còn thành đòn bẩy kinh tế trong xung đột.
Hai nguồn tin từ Pakistan nói rằng, Thổ Nhĩ Kỳ, Ai Cập và Ảrập Xêút có thể thành lập một liên minh kiểu tập đoàn đa quốc gia để quản lý dòng chảy dầu qua eo biển Hormuz, và đã đề nghị Pakistan tham gia. Một nguồn tin nói rằng, Islamabad chưa được chính thức mời tham gia và khẳng định sẽ không tham gia.
Các nguồn tin nói rằng, đề xuất thành lập liên minh quản lý Hormuz đã được thảo luận với Mỹ và Iran. Theo một nguồn tin từ Pakistan, Tư lệnh quân đội nước này, tướng Asim Munir, đã thường xuyên liên lạc với Phó Tổng thống Mỹ JD Vance.
Một nguồn tin ngoại giao Thổ Nhĩ Kỳ cho biết, ưu tiên của Ankara là đảm bảo lệnh ngừng bắn. “Đảm bảo an toàn cho việc vận chuyển tàu thuyền có thể là một biện pháp xây dựng lòng tin quan trọng trong vấn đề này”, nguồn tin Thổ Nhĩ Kỳ nói.
Mở đường cho thỏa thuận ngừng bắn
Trên thực tế, dù về pháp lý, Hormuz là tuyến đường quốc tế nằm giữa lãnh hải của Iran và Oman, Iran vẫn nắm lợi thế kiểm soát nhờ vị trí địa lý và năng lực quân sự. Kể từ khi chiến sự bùng phát ngày 28/2, Iran đã hạn chế hoặc gần như chặn dòng tàu thương mại, chỉ cho phép các tàu “không thù địch” đi qua trong những điều kiện kiểm soát chặt chẽ. Điều này khiến phần lớn hoạt động vận tải bị đình trệ, hàng trăm tàu mắc kẹt và giá dầu toàn cầu tăng mạnh.
Các cuộc đàm phán tại Islamabad gần đây cho thấy nỗ lực ngoại giao đang được đẩy mạnh nhằm tìm lối thoát cho khủng hoảng. Pakistan nổi lên như một kênh trung gian quan trọng giữa Washington và Tehran, trong khi các nước như Thổ Nhĩ Kỳ và Ai Cập nhấn mạnh rằng việc đảm bảo an toàn hàng hải có thể trở thành biện pháp xây dựng lòng tin, mở đường cho một thỏa thuận ngừng bắn.
Tuy nhiên, triển vọng đạt được đồng thuận vẫn còn nhiều thách thức. Việc quốc tế hóa quản lý Hormuz có thể bị Iran coi là xâm phạm chủ quyền, trong khi sự khác biệt giữa mô hình “miễn phí” của Mỹ và “thu phí” của các nước khu vực cũng chưa được dung hòa. Trong bối cảnh đó, việc Tehran chủ động thông qua luật thu phí càng làm phức tạp thêm tình hình, khi nó củng cố lập luận rằng Iran có quyền kiểm soát thực tế và có thể định hình luật chơi tại eo biển chiến lược.