Giữ chân nhân tài: Bài toán 'khó' của kỷ nguyên tri thức

TS Đặng Văn Huấn - Phó Vụ trưởng Vụ Giáo dục Đại học trình bày báo cáo triển khai Đề án đào tạo nguồn nhân lực phục vụ phát triển công nghệ cao giai đoạn 2025 - 2035 và định hướng tới 2045.

Theo TS. Đặng Văn Huấn, hiện nay nguồn nhân lực chất lượng cao, tài năng trong các lĩnh vực công nghệ then chốt (STEM) trở thành yếu tố cạnh tranh cốt lõi giữa các quốc gia. Ở Việt Nam, sự thiếu hụt đội ngũ nhân lực STEM có trình độ, kỹ năng đáp ứng yêu cầu của các tập đoàn công nghệ lớn là rào cản cho việc thu hút đầu tư và chuyển dịch cơ cấu kinh tế.

Vì vậy, việc chuẩn bị nguồn nhân lực STEM có trình độ chuyên môn, kỹ thuật cao đáp ứng nhu cầu mở rộng đầu tư phát triển các lĩnh vực công nghệ cao, trọng tâm là đội ngũ nhân lực tài năng có khả năng tham gia sâu vào công đoạn nghiên cứu và phát triển công nghệ chiến lược, công nghệ cao được ưu tiên.

Từ đó, tạo lợi thế cạnh tranh quốc gia trong thu hút đầu tư từ các tập đoàn công nghệ lớn trên thế giới, góp phần chuyển dịch cơ cấu nền kinh tế và phát triển bền vững đất nước trong kỷ nguyên mới dựa trên khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số và chuyển đổi xanh.

Mục tiêu đến năm 2030 và 2035, đề án sẽ tăng nhanh quy mô đào tạo trình độ cao khối ngành STEM, hướng tới tỷ lệ người theo học các ngành STEM đạt 35% ở mỗi trình độ đào tạo, trong đó ít nhất 2,5% thuộc các ngành khoa học cơ bản và 18% thuộc các ngành liên quan tới công nghệ số.

Tính trên tổng quy mô đào tạo khối ngành STEM, số người học các chương trình đào tạo kỹ sư, thạc sĩ chiếm ít nhất 10% và số người học các chương trình đào tạo tiến sĩ chiếm ít nhất 1%; tỷ lệ nữ giới chiếm ít nhất 20%.

Số người tốt nghiệp các chương trình đào tạo tài năng trong các lĩnh vực công nghệ chiến lược hàng năm đạt khoảng 5 nghìn kỹ sư, thạc sĩ và 500 tiến sĩ, trong đó ít nhất 20% thuộc các chương trình chuyên sâu về trí tuệ nhân tạo.

Đây là việc tạo nguồn về mặt lâu dài, không chỉ để đáp ứng nhu cầu nhân lực trước mắt của thị trường lao động, mà quan trọng hơn là hình thành một đội ngũ tinh hoa đủ năng lực làm chủ và phát triển công nghệ lõi, chuyển giao công nghệ, tham gia vào các khâu có giá trị gia tăng cao trong chuỗi sản xuất toàn cầu.

GS.TS Chử Đức Trình, Hiệu trưởng Trường Đại học Công nghệ - Đại học Quốc gia Hà Nội cho rằng, nhân lực chất lượng cao là chìa khóa để đất nước ta nắm bắt cơ hội và vượt qua các thách thức trong quá trình hội nhập quốc tế.

Hiện nay, nền kinh tế Việt Nam đang chuyển đổi mạnh mẽ sang các lĩnh vực công nghệ cao như công nghệ thông tin, điện tử viễn thông, bán dẫn vi mach, tự động hóa, trí tuệ nhân tạo, công nghệ y sinh học.

Để đáp ứng yêu cầu phát triển này, chúng ta phải giải quyết bài toán thiếu hụt nhân lực chất lượng cao. Chương trình đào tạo kỹ sư và thạc sĩ tài năng thuộc các lĩnh vực STEM giai đoạn 2025 - 2035 khẳng định chương trình đào tạo tài năng được thiết kế dành cho những người có năng lực học thuật vượt trội, khả năng nghiên cứu khoa học, tư duy sáng tạo; có tiềm năng trở thành chuyên gia, nhà nghiên cứu, nhà đổi mới công nghệ trong lĩnh vực được đào tạo.

Sinh viên tài năng không chỉ là những bạn tốt nghiệp với bằng đỏ, với điểm số cao mà phải biết đem kiến thức, kỹ năng uyên bác của mình vào công việc. Tài năng phải được thể hiện thông qua các giá trị mang lại trong công việc, người tài năng nên phải được đương đầu với các nhiệm vụ với thách thức cao, đi đầu, dẫn dắt.

Bên cạnh đó, vai trò của các trường đại học là vô cùng quan trọng. Các cơ sở giáo dục đại học không chỉ cần đảm bảo chất lượng đào tạo mà còn phải là trung tâm nghiên cứu, đối mới sáng tạo và chuyển giao công nghệ. Đặc biệt, việc liên kết với doanh nghiệp và quốc tế có vai trò quan trọng trong việc tạo điều kiện để sinh viên tiếp cận những xu hướng công nghệ mới, từ đó chuẩn bị tốt hơn cho thị trường lao động toàn cầu, sẵn sàng đương đầu với mọi thách thức.

Để đạt được điều này, các cơ sở giáo dục cần hiện đại hóa cơ sở vật chất, nâng cấp toàn diện chương trình đào tạo và phát triển đội ngũ giảng viên. Các hoạt động đào tạo cần gắn kết học thuật với thực tiễn, phát triển kỹ năng thực tế ở sinh viên, từ đó tăng cường khả năng ứng dụng và chuyển giao công nghệ trong lao động sản xuất của thị trường

Ngoài ra, cải cách cơ chế hoạt động quản trị nhà trường là một yếu tốt quan trọng đề mở ra những bậc tự do mới trong khuôn khổ pháp luật cộng hưởng các điều kiện để thúc đẩy sự phát triển.

Bên cạnh công tác đào tạo, việc khai thác, sử dụng và thiết kế môi trường làm việc để phát huy tối đa tài năng của người lao động là nhiệm vụ quan trọng và quyết định sự phát triển đột phá của tổ chức, doanh nghiệp và đất nước. Các doanh nghiệp cần đầu tư xây dựng môi trường và văn hóa làm việc kiền tạo hơn, đổi mới sáng tạo hơn, tăng cường khả năng chiêm lĩnh thị trường thế giới thông qua giá trị cốt lõi của sản phẩm Make in Vietnam.

Nhà báo Nguyễn Ngọc Tiến, Phó Tổng Biên tập Báo Tiền Phong nhấn mạnh vai trò quyết định của nhân tài trong cạnh tranh toàn cầu: lợi thế không còn nằm ở tài nguyên mà ở năng lực phát hiện, đào tạo và sử dụng con người.

Trong bối cảnh tri thức, công nghệ và đổi mới sáng tạo trở thành động lực tăng trưởng, nhân tài không chỉ là nguồn lực mà còn là lợi thế cạnh tranh cấp thiết của mỗi quốc gia. Tuy nhiên, thực tiễn đặt ra nhiều câu hỏi: làm sao phát hiện đúng người tài, đào tạo hiệu quả trong môi trường biến động nhanh, và xây dựng cơ chế đủ minh bạch, công bằng để thu hút, giữ chân nhân tài. Đây là những nội dung trọng tâm của hội thảo.

Từ kinh nghiệm đồng hành cùng thanh niên, đặc biệt qua Giải thưởng Gương mặt trẻ Việt Nam tiêu biểu, Báo Tiền Phong cho rằng Việt Nam không thiếu nhân tài. Vấn đề nằm ở cơ chế phát hiện kịp thời, hệ thống đào tạo phù hợp và chính sách sử dụng xứng đáng. Nhân tài cần được trao cơ hội, đặt đúng vị trí và tạo điều kiện phát huy năng lực.

Trong bối cảnh chuyển đổi số, trí tuệ nhân tạo và kinh tế tri thức đang định hình lại cấu trúc xã hội, khái niệm tài năng cũng thay đổi, mở rộng sang những cá nhân có tư duy sáng tạo, khả năng thích ứng, tinh thần dấn thân và khát vọng cống hiến. Điều này đòi hỏi hệ thống giáo dục phải đổi mới, tổ chức sử dụng nhân lực linh hoạt hơn và xã hội tạo môi trường khuyến khích sáng tạo, chấp nhận khác biệt.

Hội thảo được kỳ vọng sẽ đưa ra các giải pháp thiết thực, góp phần nâng cao hiệu quả đào tạo và trọng dụng nhân tài. Báo Tiền Phong cam kết tiếp tục lan tỏa mô hình tốt, kết nối nguồn lực để phát triển tài năng trẻ.

GS Nguyễn Tiến Thảo - Vụ trưởng Vụ Giáo dục Đại học (Bộ GD&ĐT) cho rằng, muốn phát triển nhanh và bền vững, Việt Nam phải trở thành quốc gia có chính sách đồng bộ phát hiện, bồi dưỡng, sử dụng và giữ chân được người tài. Để đạt được mục tiêu tăng trưởng 2 con số trong thời gian tới, chúng ta cần có nguồn nhân lực chất lượng cao; đội ngũ nhân tài khoa học là hạt nhân phát triển.

Thời gian qua, hệ thống giáo dục đại học Việt Nam đã có những chuyển biến về quy mô đào tạo các ngành STEM; đóng góp trực tiếp cho các ngành công nghệ kỹ thuật, công nghệ then chốt. Năm 2022, toàn hệ thống tuyển sinh được hơn 177 nghìn sinh viên, thì đến năm 2024 con số này đã tăng lên gần 200 nghìn.

Một số lĩnh vực chiến lược như vi mạch bản dẫn đã hình thành mạng lưới đào tạo rộng khắp. Cả nước có tới 150 cơ sở giáo dục đại học tham gia đào tạo khối ngành này. Chúng ta đã có 166 cơ sở đào tạo các ngành liên quan; tuyển sinh được hơn 18,4 nghìn sinh viên nhập học.

Tuy nhiên, chúng ta cũng cần thẳng thắn nhìn nhận các chính sách chưa được triển khai đồng bộ. Chương trình tài năng vẫn còn là thuật ngữ xa xỉ. Nhân tài ở đâu đó chứ không hiện hữu quanh ta. Chính sách phát hiện và bồi dưỡng nhân tài còn thiếu hệ thống và chưa liên tục.Liên kết giữa đào tạo – nghiên cứu – sử dụng còn lỏng lẻo.

Chính sách đãi ngộ, môi trường làm việc và cơ hội phát triển chưa đủ sức cạnh tranh trong bối cảnh toàn cầu hóa nhân lực chất lượng cao. Hiện tượng “chảy máu chất xám” và lãng phí nhân tài vẫn còn hiện hữu. Chúng ta cần có những nhà khoa học hàng đầu dẫn dắt các ngành công nghệ lõi, công nghệ mới nổi, năng lượng thế hệ mới,...

Hội thảo tập trung nội dung như: Xây dựng hệ thống phát hiện và nuôi dưỡng nhân tài sớm, liên thông. Nhân tài không xuất hiện ngẫu nhiên mà cần được phát hiện từ sớm, được chăm lo, vun trồng, bồi dưỡng có hệ thống, từ phổ thông đến đại học và sau đại học.

Cần hình thành các “luồng đào tạo tinh hoa” xuyên suốt, có cơ chế tuyển chọn đặc biệt. Đổi mới căn bản mô hình đào tạo tài năng. Chuyển mạnh sang cá thể hóa học tập, đào tạo gắn với nghiên cứu, gắn với các phòng thínghiệm trọng điểm và các nhóm nghiên cứu mạnh.

Sinh viên tài năng phải được đặt trong môi trường sáng tạo thực sự. Gắn chặt đào tạo với sử dụng nhân tài, đột phá về chính sách thu hút và trọng dụng nhân tài; phát triển mạnh mô hình hợp tác “ba nhà”: Nhà nước - Nhà trường – Doanh nghiệp. Xây dựng cơ chế cạnh tranh về: thu nhập và điều kiện làm việc; cơ hội tiếp cận các nguồn lực nghiên cứu lớn; môi trường sáng tạo cởi mở, minh bạch.

Hình thành chương trình quốc gia về phát triển nhân tài khoa học, trong đó Nhà nước đóng vai trò chăm lo, kiến tạo và dẫn dắt, trải thảm đỏ và ưu đãi các chuyên gia giỏi quốc tế đến Việt Nam. Đầu tư cho nhân tài không chỉ là đầu tư cho giáo dục, mà là đầu tư cho tương lai của quốc gia.

Một hệ thống giáo dục đại học mạnh sẽ không chỉ đào tạo ra người học giỏi, mà còn tạo ra những con người có khát vọng, bản lĩnh và năng lực dẫn dắt sự phát triển. Bộ Giáo dục và Đào tạo cam kết sẽ lắng nghe đầy đủ, nghiêm túc tiếp thu các ý kiến để hoàn thiện chính sách, tạo chuyển biến thực chất trong thời gian tới.