TPO - Lễ hội đền Chín Gian không chỉ là sự kiện văn hóa - tâm linh lớn của đồng bào dân tộc Thái miền Tây Nghệ An mà còn gây ấn tượng bởi hình ảnh 9 con trâu quỳ - biểu tượng hiến tế linh thiêng. Mỗi mùa lễ hội, hàng vạn du khách lại tìm về nơi đây để trở về cội nguồn, hòa mình trong không gian văn hóa truyền thống độc đáo.
Trong hai ngày 1-2/4, xã Quế Phong (Nghệ An) đã trang trọng tổ chức Lễ hội đền Chín Gian - một trong những lễ hội tâm linh tiêu biểu, giàu bản sắc của đồng bào Thái miền Tây xứ Nghệ.Đền Chín Gian được xây dựng từ đầu thế kỷ XIV tại Pú Chỏ Nhàng (còn gọi là Tến Pỏm - đền trên núi), thuộc bản Khoẳng Đổ, xã Quế Phong. Đền còn có tên gọi Tến xớ quái (đền Hiến Trâu). Tuy nhiên, do ngôi đền có 9 gian nên đồng bào thường gọi là “Tến cau hoong” (đền Chín Gian). Mỗi gian tượng trưng cho một mường: Mường Tôn, Mường Pắn, Mường Chừn, Mường Hin, Mường Puộc, Mường Quáng, Mường Ha Quèn, Mường Miểng, Mường Chón.Ban đầu, đền được làm bằng nhà sàn Chín Gian lợp nứa và thờ Trời (thờ Pọ Phà), thờ con gái trời (thờ Náng Xỉ Đà) và thờ người có công xây Bản, lập Mường (thờ Tạo Ló Ỳ, Cắm Lự, Cắm Lạn). Năm 2004, đền được tôn tạo, phục hồi với tòa thiết kế kiểu nhà sàn truyền thống của người Thái, gồm 9 gian.
Sân đền có 9 con trâu màu đen và trắng, được làm bằng xi măng đặt trên bệ đá với dáng đang quỳ, là vật hiến tế tượng trưng của các mường xưa. Phía trước 9 con trâu có 9 vạc đựng nước mưa để luộc trâu, tế thần.
Hàng năm, vào các ngày từ 14 đến 16 tháng hai (âm lịch) sẽ diễn ra Lễ hội đền Chín Gian. Đây là lễ hội du lịch, tâm linh lớn nhất vùng, thu hút hàng vạn khách thập phương.
Về với Lễ hội đền Chín Gian, du khách không những được thưởng thức các phần lễ trang nghiêm, mang đậm đà bản sắc dân tộc Thái của vùng đất miền Tây xứ Nghệ mà còn được hòa vào không khí tưng bừng lễ hội với những trò chơi dân gian, những hoạt động văn hoá, thể dục, thể thao đậm đà bản sắc dân tộc như kéo co, bắn Nỏ, ném Còn, chọi Gụ, đi Cà kheo, thi Khắc luống, Cồng Chiêng, thi hát đối đáp giao duyên.Lễ hội năm nay được tổ chức trang trọng với các phong tục tín ngưỡng truyền thống đặc trưng như lễ khai quang (còn gọi là Lễ Xớ phí phú phỉ pà) và lễ yết cáo (Khảy quan) nhằm xin phép thần linh mở hội, cầu mong lễ hội diễn ra thuận lợi, bình an, mang lại nhiều may mắn cho nhân dân.Điểm nhấn đặc sắc của Lễ hội đền Chín Gian ở Quế Phong, đó là lễ hiến trâu.
Trước khi làm lễ, trâu được đưa xuống tắm ở bến sông Tà Tạo (bến Quan).
Sau khi tắm, trâu được đưa vào khu vực làm lễ. Trước đây, lễ chém trâu được tiến hành trong tiếng reo hò của bà con về dự lễ. Tuy nhiên, sau này phần lễ chém trâu không được thực hiện mà chỉ là hình thức tượng trưng.
Lễ hội đền Chín Gian không chỉ là nơi gửi gắm niềm tin tâm linh mà còn là điểm hội tụ văn hóa, nơi lưu giữ những phong tục, tập quán lâu đời của đồng bào Thái. Mỗi mùa lễ hội, dòng người lại ngược về Quế Phong, tìm về cội nguồn, hòa mình vào không gian văn hóa vừa linh thiêng, vừa đậm đà bản sắc.
Người dân tham gia thi bắn nỏ ở Lễ hội đền Chín Gian.
Đền Chín Gian được xếp hạng Di tích Lịch sử Văn hóa cấp tỉnh vào năm 2008. Đến năm 2016, Lễ hội được công bố Danh mục Di sản văn hóa phi vật thể cấp quốc gia. Năm 2023, đền Chín Gian được xếp hạng Di tích lịch sử cấp Quốc gia.
