E ngại bảo vật có thể bị mất, bị bán
Quyết định số 236/QĐ-TTg ngày 3/2/2026 do Phó Thủ tướng Mai Văn Chính ký, công nhận 30 bảo vật quốc gia đợt 14 đã gợi lên nhiều tầng sóng trong giới sưu tầm cổ vật. Trong danh sách này, có thể thấy rõ dấu ấn của các không gian ngoài công lập: Bảo tàng Kính Hoa tại Hà Nội cùng lúc lưu giữ nhiều hiện vật được công nhận, gồm sưu tập muôi đồng văn hóa Đông Sơn, bộ chuông đồng văn hóa Đông Sơn, bộ áo giáp đồng văn hóa Đông Sơn và chậu trống đồng văn hóa Đông Sơn, với niên đại từ khoảng thế kỷ II trước Công nguyên đến thế kỷ I sau Công nguyên.
Ngoài ra, bát bồng gốm văn hóa Hoa Lộc, niên đại khoảng 4.000 đến 3.800 năm, hiện lưu giữ tại Bảo tàng Gốm thời dựng nước của diễn viên Chi Bảo, hay bộ tượng gốm men nhiều màu Tam Quan Đại Đế thuộc sưu tập của ông Lê Thanh Nghĩa.
Việc bảo vật xuất hiện trong các bộ sưu tập tư nhân không chỉ là câu chuyện về sở hữu. Nó kéo theo một loạt vấn đề liên quan đến trách nhiệm bảo quản, cách trưng bày, quyền chuyển nhượng và cả những rủi ro pháp lý mà người sở hữu phải đối mặt.
Theo Luật Di sản văn hóa, bảo vật quốc gia là những hiện vật có giá trị đặc biệt tiêu biểu, đại diện cho tinh thần, bản sắc và trí tuệ của dân tộc. Điều này đồng nghĩa với việc người sở hữu, dù là cá nhân hay tổ chức, phải tuân thủ các quy định nghiêm ngặt về bảo quản, an ninh và vận chuyển.
Về câu hỏi tư nhân sở hữu bảo vật quốc gia có được mua, bán, tặng hay không, luật sư Nguyễn Minh Tuấn (Đoàn Luật sư Hà Nội) giải đáp: “Theo quy định pháp luật hiện hành, bảo vật quốc gia thuộc sở hữu tư nhân vẫn có thể được chuyển nhượng, tặng cho hoặc thừa kế, nhưng chỉ trong phạm vi lãnh thổ Việt Nam. Việc mua bán, trao đổi ra nước ngoài bị cấm nhằm ngăn chặn nguy cơ thất thoát di sản”.
Trường hợp ấn vàng Hoàng đế chi bảo, để mua được ấn, nhà sưu tập Nguyễn Thế Hồng phải ký cam kết với Cục Di sản Văn hóa sẽ chỉ chuyển giao bảo vật cho cơ quan Nhà nước khi không còn nhu cầu sở hữu.
Ngoài ra, nhà sưu tập phải cam kết trong trường hợp có tổ chức, cá nhân muốn mua lại ấn Hoàng đế chi bảo từ ông để tặng Nhà nước, ông sẽ đồng thuận chuyển nhượng. Theo luật sư Tuấn, khi một hiện vật đạt đến cấp độ bảo vật quốc gia, người nắm giữ không còn hoạt động như một nhà sưu tầm thông thường, mà phải vận hành trong khuôn khổ của một cơ chế bảo tồn.
Một điểm đáng chú ý nữa, Luật sư Nguyễn Minh Tuấn dẫn Điều 6, Luật Đầu tư 2025 được Quốc hội thông qua ngày 11/12/2025 và có hiệu lực từ ngày 01/03/2026 quy định hoạt động mua bán bảo vật quốc gia đã được đưa vào danh mục ngành nghề bị cấm đầu tư kinh doanh. Việc siết chặt này nhằm hạn chế nguy cơ trục lợi từ danh hiệu bảo vật, đồng thời giảm thiểu khả năng hình thành thị trường mua bán hiện vật có giá trị đặc biệt.
Tuy nhiên, trong thực tế, ranh giới giữa chuyển nhượng hợp pháp và kinh doanh trá hình không phải lúc nào cũng rõ ràng. Một hiện vật có thể được chuyển giao thông qua đấu giá, thỏa thuận dân sự hoặc trao tặng, nhưng giá trị kinh tế đi kèm luôn khiến việc kiểm soát trở nên phức tạp.
PGS.TS Tống Trung Tín, Chủ tịch Hội Khảo cổ học Việt Nam nhấn mạnh, bảo vật quốc gia là tài sản của dân tộc, do đó không nên bị đặt trong logic kinh doanh. Ông cho rằng, việc cho phép giao dịch, nếu không kiểm soát chặt, có thể dẫn đến những hệ quả khó lường, từ việc lợi dụng danh hiệu để nâng giá hiện vật đến nguy cơ di sản bị dịch chuyển khỏi không gian văn hóa vốn có.
Đây không phải là vấn đề cá biệt của Việt Nam. Theo PGS.TS Tống Trung Tín, Công ước UNESCO năm 1970 đã đặt ra cơ chế ngăn chặn việc xuất khẩu và chuyển giao trái phép tài sản văn hóa, yêu cầu các quốc gia phải kiểm soát chặt chẽ dòng chảy của các hiện vật có giá trị. Điều đó có nghĩa là nguy cơ di sản bị thất thoát luôn tồn tại, ngay cả khi đã có các khung pháp lý.
Ðam mê cá nhân, trách nhiệm quốc gia
Một số ý kiến chuyên gia cho rằng, việc siết chặt hoàn toàn quyền định đoạt của tư nhân đối với cổ vật cũng không phải là giải pháp tối ưu. Nếu các quy định quá chặt, người sở hữu có thể lựa chọn không công bố hiện vật, dẫn đến tình trạng di sản tiếp tục nằm ngoài hệ thống kiểm kê, biến mất khỏi không gian nghiên cứu và tiếp cận công chúng.
PGS.TS Tống Trung Tín nhận định, các hiện vật có giá trị trong dân gian còn rất nhiều. Tuy nhiên, không phải tất cả đều được đưa ra công bố.
Điều này giải thích vì sao trong nhiều năm qua, số lượng nhà sưu tập tư nhân đưa hiện vật ra làm hồ sơ bảo vật quốc gia vẫn rất hạn chế. Từ năm 2020 đến nay, các đợt công nhận bảo vật quốc gia chỉ có sự xuất hiện lặp lại của một số cái tên như ông Nguyễn Văn Kính, ông Trần Đình Thăng, ông Dương Minh Chính hay ông Nguyễn Thế Hồng, mới đây mới có thêm diễn viên Chi Bảo và ông Lê Thanh Nghĩa.
Họa sĩ Đức "nhà sàn" có thâm niên hoạt động trong giới đồ cổ vài chục năm cũng tiết lộ lượng cổ vật nằm trong các bộ sưu tập cá nhân còn rất lớn, nhưng phần nhiều vẫn được giữ kín trong phạm vi riêng. Theo ông, không ít người sưu tầm lựa chọn cách lưu giữ âm thầm, hạn chế tiếp xúc với công chúng và các thủ tục liên quan, thay vì đưa hiện vật ra làm hồ sơ hoặc tham gia các hoạt động trưng bày.
Một ủy viên Hội đồng Di sản quốc gia cho rằng, hiện tượng các hiện vật quý vẫn được giữ kín trong dân gian là có thật. Theo ông, nguyên nhân không chỉ nằm ở thủ tục, mà còn ở tâm lý. “Ngành di sản cần tuyên truyền để những người nắm giữ hiện vật giá trị cao hiểu được việc đăng ký cổ vật, làm hồ sơ bảo vật quốc gia không có gì quá khó, cũng không quá căng thẳng”, ông nói.
Tính đến nay, Việt Nam có hơn 260 bảo vật quốc gia được công nhận qua nhiều đợt. Trong số đó, các hiện vật thuộc sở hữu tư nhân vẫn chiếm tỷ lệ nhỏ. Một trong những nguyên nhân chính khiến các nhà sưu tầm e dè đưa bảo vật ra ánh sáng, theo PGS.TS Tống Trung Tín là “có thể họ mua hiện vật khó chứng minh nguồn gốc nên chưa muốn mang ra đăng ký, hoặc họ e ngại khi đã thành bảo vật quốc gia rồi việc quản lý chặt chẽ quá khiến họ khó chuyển nhượng khi cần”. Điều đó lý giải vì sao nhiều người sưu tầm vẫn lựa chọn giữ kín hiện vật, thay vì đưa ra công bố, bởi việc lộ diện đồng nghĩa với việc chấp nhận những ràng buộc cụ thể và lâu dài.
