Nguy cơ âm thầm từ bữa ăn hằng ngày
Chế độ ăn nhiều muối, đường tự do, chất béo chuyển hóa và chất béo bão hòa, trong khi thiếu trái cây, rau xanh, ngũ cốc nguyên hạt, chất xơ và vi chất dinh dưỡng, được xác định là nguyên nhân hàng đầu dẫn đến thừa cân, béo phì và các bệnh không lây nhiễm liên quan đến dinh dưỡng. Điều tra STEP cho thấy, người Việt hiện tiêu thụ trung bình 8,1g muối mỗi ngày và 46,5g đường tự do, cao gần gấp đôi so với khuyến cáo của Tổ chức Y tế thế giới (WHO).
Không dừng lại ở đó, một nghiên cứu mới công bố trên tạp chí The Milbank Quarterly còn cảnh báo về mức độ nguy hại của thực phẩm siêu chế biến (ultra-processed foods – UPFs). Theo các học giả đến từ Đại học Michigan, Duke và Harvard, UPFs không chỉ đơn thuần là “thực phẩm kém lành mạnh”, mà là những sản phẩm được thiết kế công nghiệp nhằm thúc đẩy việc tiêu thụ lặp lại, với nhiều điểm tương đồng đáng chú ý với thuốc lá.
Nghiên cứu chỉ ra rằng, các sản phẩm này thường được pha trộn “liều lượng vừa đủ” đường tinh luyện và chất béo để kích thích não bộ, trong khi quá trình chế biến sâu làm tăng tốc độ hấp thụ, khuếch đại tác động sinh học. Các phụ gia được sử dụng nhằm tối ưu hóa hương vị, kết cấu và cảm giác ngon miệng, khiến người tiêu dùng khó kiểm soát lượng ăn vào. Sự hiện diện dày đặc của UPFs trong đời sống hiện đại, từ thực phẩm tiện lợi, thức ăn nhanh đến các nền tảng giao đồ ăn, càng khiến việc “né tránh” trở nên khó khăn. Đáng chú ý, nhiều thông điệp tiếp thị nhấn mạnh yếu tố “lành mạnh” có thể tạo cảm nhận tích cực, trong khi bản chất chế biến sâu của sản phẩm vẫn không thay đổi.
Theo nhóm tác giả, chính những đặc điểm này đã góp phần định hình hành vi ăn uống, làm gia tăng gánh nặng bệnh không lây nhiễm và chi phí y tế, đòi hỏi các can thiệp mang tính hệ thống, tương tự như những bài học từ kiểm soát thuốc lá.
Thừa cân, béo phì tăng nhanh ở cả trẻ em và người lớn
Tại Việt Nam, tình trạng thừa cân, béo phì đang gia tăng với tốc độ đáng báo động. Trong vòng 10 năm, tỉ lệ thừa cân, béo phì ở trẻ em đã tăng gấp đôi, từ 8,5% năm 2010 lên 19% năm 2020, trở thành vấn đề sức khỏe cộng đồng nghiêm trọng. Khu vực thành thị ghi nhận tỉ lệ cao nhất, lên tới 26,8%, trong khi nông thôn là 18,3% và miền núi 6,9%. Đặc biệt, tại các đô thị lớn, tỉ lệ này tăng rất nhanh, từng vượt 50% tại TP Hồ Chí Minh và khoảng 41% tại Hà Nội giai đoạn 2014–2015.
Ở người trưởng thành, tỉ lệ thừa cân, béo phì cũng tăng khoảng 30% chỉ trong 6 năm, từ 15,6% năm 2015 lên 19,5% năm 2020. Việt Nam hiện đang phải đối mặt với gánh nặng kép về dinh dưỡng: vừa còn suy dinh dưỡng, vừa gia tăng thừa cân, béo phì. Không ít gia đình có nghịch lí khi một trẻ thiếu cân, trong khi anh chị em lại béo phì. Nếu trước đây suy dinh dưỡng chủ yếu gắn với nghèo đói, thì nay phần lớn xuất phát từ thiếu kiến thức dinh dưỡng. Nhiều phụ huynh cho rằng “trẻ gầy rồi sẽ béo”, trong khi thực tế, trẻ thấp còi do thiếu vi chất có nguy cơ thừa cân khi trưởng thành nhưng vẫn kém phát triển chiều cao.
Theo bác sĩ, TS. Phan Bích Nga, Trưởng khoa Khám dinh dưỡng trẻ em, Viện Dinh dưỡng Quốc gia, người trẻ hiện nay tiêu thụ nhiều đồ ăn nhanh, thừa năng lượng nhưng lại thiếu vitamin và khoáng chất. Cùng với đó, thói quen ít vận động, làm việc văn phòng và di chuyển bằng phương tiện cá nhân đang làm gia tăng nguy cơ rối loạn chuyển hóa, dẫn đến các bệnh không lây nhiễm.
Thách thức lớn
Các bệnh không lây nhiễm đang trở thành thách thức y tế lớn nhất tại Việt Nam, chiếm tới 73,7% tổng gánh nặng bệnh tật toàn quốc và là nguyên nhân hàng đầu gây tử vong. Năm 2019, cả nước ước tính có khoảng 556.000 ca tử vong, trong đó hơn 81% liên quan đến các bệnh không lây nhiễm như tim mạch, đái tháo đường, ung thư và bệnh hô hấp mạn tính. Đáng lo ngại, 44% số ca tử vong xảy ra trước tuổi 70, khi người bệnh vẫn đang trong độ tuổi lao động, kéo theo hệ lụy nghiêm trọng về kinh tế – xã hội.
Theo các chuyên gia y tế, nhóm bệnh này không chỉ cướp đi sinh mạng mà còn “ăn mòn” nguồn lực quốc gia. Chi phí trực tiếp và gián tiếp do bệnh không lây nhiễm gây ra hiện chiếm tới 73,7% tổng gánh nặng chi phí bệnh tật.
Số liệu từ Cục Phòng bệnh (Bộ Y tế) cho thấy, Việt Nam hiện có khoảng 17 triệu người mắc tăng huyết áp, gần 4,6 triệu người mắc đái tháo đường, 2 triệu người mắc bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính và mỗi năm ghi nhận hơn 180.000 ca ung thư mới. Các yếu tố nguy cơ trực tiếp như thừa cân, béo phì, tăng đường máu, rối loạn mỡ máu và tăng huyết áp có mối liên hệ chặt chẽ với hành vi ăn uống thiếu lành mạnh, đặc biệt là việc tiêu thụ thực phẩm, đồ uống nhiều đường, muối và chất béo bão hòa.
Nghiên cứu gánh nặng bệnh tật toàn cầu chỉ ra rằng, 3 trong 5 yếu tố nguy cơ hàng đầu tại Việt Nam bắt nguồn từ lối sống, bao gồm dinh dưỡng không hợp lí, hút thuốc lá và sử dụng rượu bia. Những yếu tố này góp phần lớn vào tỉ lệ tử vong và bệnh tật ở nhiều nhóm bệnh, từ tim mạch, đái tháo đường, ung thư đến các bệnh hô hấp, tạo nên “gánh nặng kép” cho cả sức khỏe cộng đồng lẫn nền kinh tế.
Phòng bệnh từ gốc: Thay đổi dinh dưỡng và lối sống
Các chuyên gia cho rằng, chìa khóa để giảm gánh nặng bệnh không lây nhiễm nằm ở việc thay đổi thói quen dinh dưỡng và lối sống ngay từ sớm. Bác sĩ, TS. Trương Hồng Sơn, Phó Tổng Thư kí Tổng hội Y học Việt Nam, cảnh báo rằng chúng ta thường quá chú trọng đến năng lượng mà bỏ quên vi chất, dẫn đến tình trạng “đói vi chất” – nguyên nhân khiến cơ thể suy yếu và dễ mắc bệnh.
Theo ông, nhu cầu vi chất của trẻ là khác nhau để đảm bảo cả chiều cao và thể lực. Trong khi người lớn chỉ cần khoảng 15% năng lượng từ chất béo, thì trẻ em cần tới 25%. Thiếu dầu mỡ sẽ khiến trẻ thiếu vitamin D và K2, làm cản trở quá trình hấp thu canxi vào xương.
Thực tế cho thấy, tới 90% trẻ đến khám dinh dưỡng bị suy dinh dưỡng liên quan đến thiếu dầu mỡ trong khẩu phần. Điều này cho thấy, nhiều trường hợp suy dinh dưỡng không phải do ăn không đủ, mà do hiểu sai và áp dụng không đúng dinh dưỡng theo lứa tuổi.
Việc duy trì khẩu phần cân đối, tăng cường rau xanh và trái cây, hạn chế muối, đường, chất béo; đồng thời đọc kỹ nhãn dinh dưỡng trước khi mua sản phẩm là những biện pháp thiết thực để bảo vệ sức khỏe.