Khi bệnh nhân gọi điện đến bệnh viện Butabika ở thành phố Kampala (Uganda) để tìm kiếm sự giúp đỡ về các vấn đề sức khỏe tâm lý, chính họ đang hỗ trợ những bệnh nhân tương lai bằng cách giúp tạo ra một chatbot trị liệu.
Các cuộc gọi đến đường dây nóng của phòng khám đang được sử dụng để huấn luyện một thuật toán mà các nhà nghiên cứu hy vọng sẽ giúp tạo ra một chatbot cung cấp liệu pháp bằng các ngôn ngữ địa phương của châu Phi.
Khoảng 10% người dân châu Phi phải vật lộn với các vấn đề sức khỏe tâm lý, nhưng lục địa này đang thiếu hụt nghiêm trọng các chuyên gia, và sự kỳ thị là một rào cản lớn đối với việc tiếp cận dịch vụ chăm sóc. Các chuyên gia tin rằng AI có thể giúp giải quyết những vấn đề đó ở bất cứ nơi nào có nguồn lực khan hiếm.
Giáo sư Joyce Nakatumba-Nabende là trưởng bộ phận khoa học của Phòng thí nghiệm AI tại Đại học Makerere. Nhóm của bà đang làm việc với bệnh viện Butabika và bệnh viện Mirembe thuộc nước láng giềng Tanzania.
Hầu hết người gọi chỉ cần thông tin về giờ mở cửa hoặc về đội ngũ nhân viên, nhưng một số người khác lại nói về cảm giác muốn tự tử hoặc tiết lộ những dấu hiệu đáng báo động khác về tình trạng sức khỏe tâm lý của họ.
“Họ có thể sẽ không nói từ ‘muốn tự tử’ hoặc ‘trầm cảm’, bởi vì một số từ này thậm chí không tồn tại trong ngôn ngữ địa phương của chúng tôi”, bà Nakatumba-Nabende nói.
Sau khi loại bỏ thông tin nhận dạng bệnh nhân khỏi các bản ghi âm cuộc gọi, nhóm của bà Nakatumba-Nabende sử dụng AI để sàng lọc chúng và xác định cách những người nói tiếng Swahili hoặc Luganda – hoặc một trong hàng chục ngôn ngữ khác của Uganda – mô tả các rối loạn sức khỏe tâm lý.
Theo thời gian, các cuộc gọi đã ghi âm sẽ được chạy qua mô hình AI, và “dựa trên cuộc trò chuyện này và các từ khóa, AI có thể xác định nếu bệnh nhân có xu hướng trầm cảm, có xu hướng muốn tự tử và chúng ta có thể chuyển cuộc gọi lên cấp cao hơn hoặc gọi lại cho bệnh nhân để theo dõi”, bà Nakatumba-Nabende nói.
Theo bà, các chatbot hiện nay thường không hiểu cách cung cấp dịch vụ chăm sóc sức khỏe ở Uganda, và chỉ có sẵn bằng tiếng Anh. Mục tiêu cuối cùng là “cung cấp dịch vụ đến tận bệnh nhân”, và xác định sớm khi nào họ cần đến sự chăm sóc chuyên khoa.
Quy mô và phạm vi cũng rất quan trọng: một công cụ AI có thể dễ dàng truy cập bất cứ lúc nào. Bà Nakatumba-Nabende cho biết nhiều người ngần ngại việc tìm đến các phòng khám vì định kiến, và một can thiệp kỹ thuật số sẽ khắc phục điều đó. Dịch vụ thậm chí có thể được cung cấp qua tin nhắn SMS cho những người không có điện thoại thông minh hoặc truy cập Internet.
Bà Nakatumba-Nabende hy vọng dự án này sẽ giúp lực lượng lao động “cung cấp dịch vụ chăm sóc cho nhiều người hơn” và “giảm bớt gánh nặng bệnh tâm lý trong nước”.
Bà Miranda Wolpert, giám đốc sức khỏe tâm lý của Wellcome Trust, tổ chức đang tài trợ cho nhiều dự án nghiên cứu về AI trong lĩnh vực sức khỏe tâm lý trên toàn cầu, cho biết công nghệ hứa hẹn nhiều triển vọng trong việc chẩn đoán. Bà nói: “Hiện tại, chúng ta vẫn phụ thuộc rất nhiều vào việc mọi người tự điền vào các bảng câu hỏi bằng giấy và bút chì, và có thể AI sẽ giúp chúng ta suy nghĩ hiệu quả hơn về cách xác định những người đang gặp khó khăn”.
Giám sát, điều chỉnh
Tuy nhiên, các cơ quan quản lý vẫn phải đối mặt với những tác động của việc sử dụng AI nhiều hơn trong chăm sóc sức khỏe. Ví dụ, Cơ quan Quản lý Sản phẩm Y tế Nam Phi (SAHPRA) và tổ chức phi chính phủ về sức khỏe Path đang sử dụng nguồn tài trợ từ Wellcome để phát triển một hệ thống quản lý.
Bà Christelna Reynecke, Giám đốc điều hành tại SAHPRA, muốn người dùng thuật toán AI cho sức khỏe tâm lý được đảm bảo an toàn như khi họ dùng thuốc. Bà muốn phát triển một hệ thống giám sát tiên tiến có thể xác định các kết quả “nguy hiểm” từ các công cụ AI trong thời gian thực. “Nó sẽ không gây ảo giác, cho bạn những kết quả kỳ lạ và gây hại nhiều hơn lợi”, bà nhấn mạnh.
Các phương pháp điều trị được hỗ trợ bởi công nghệ có thể khác biệt rất nhiều so với liệu pháp truyền thống như trò chuyện hoặc thuốc.
Cơ quan quản lý dược phẩm và sản phẩm chăm sóc sức khỏe (MHRA) của Anh cũng có một sáng kiến tương tự và đang hợp tác với các công ty công nghệ để hiểu rõ cách tốt nhất để điều chỉnh AI trong các thiết bị y tế.
Ông Bilal Mateen, Giám đốc AI tại Path, cho rằng các cơ quan quản lý cần phải quyết định những rủi ro nào cần giám sát kỹ càng. Đôi khi, lợi ích sẽ lớn hơn tác hại tiềm tàng đến mức “chúng ta có thể đưa công nghệ này đến tay người dân vì nó sẽ giúp ích cho họ”.
Trong khi phần lớn cuộc thảo luận về AI xoay quanh các chatbot như Google Gemini và ChatGPT, ông Mateen cho rằng “AI có thể được sử dụng cho nhiều mục đích hơn nữa”, như đào tạo các nhà tư vấn nhằm cung cấp dịch vụ chăm sóc chất lượng cao hơn, hoặc giúp mọi người tìm được phương pháp điều trị tốt nhất nhanh hơn.
Ông nói: “Hiện nay trên thế giới có hàng tỷ người đang gặp vấn đề về sức khỏe tâm lý. Chúng ta không chỉ thiếu hụt nguồn nhân lực ở khu vực cận Sahara châu Phi; mà còn thiếu hụt ở khắp mọi nơi. Nhu cầu có thể được đáp ứng hiệu quả hơn nếu chúng ta có khả năng tiếp cận tốt hơn với công nghệ an toàn và hiệu quả”.
