Nhìn từ ngành Toán
Toán học từ lâu là một trong những ngành khoa học cơ bản giúp Việt Nam ghi dấu trên bản đồ tri thức thế giới. Từ mạng lưới hợp tác quốc tế của các giáo sư, tiến sĩ đầu ngành đến thành tích ổn định của các đoàn Olympic Toán học quốc tế, câu chuyện người giỏi dường như chưa bao giờ là nỗi lo, mà vấn đề nằm ở chỗ làm sao giữ được và phát triển họ lâu dài. Nhưng bài toán lớn hơn lại nằm ở chặng đường phía sau: làm sao để những học sinh giỏi ấy không dừng lại ở đỉnh cao phổ thông, mà tiếp tục đi xa trong nghiên cứu và trở thành lực lượng nòng cốt của nền toán học.
GS. TSKH Vũ Hoàng Linh, Bí thư Đảng ủy Trường ĐH Khoa học Tự nhiên (ĐH Quốc gia Hà Nội), Chủ tịch Hội Toán học Việt Nam, nhìn nhận thẳng thắn, Việt Nam không thiếu tài năng Toán học, đặc biệt ở bậc trung học, điều đã được chứng minh qua các kì thi quốc tế. Vấn đề nằm ở việc xây dựng một hệ thống đào tạo đủ mạnh để nuôi dưỡng tài năng đó ở bậc cao hơn.
Theo ông, thách thức lớn nhất trong đào tạo tiến sĩ toán học hiện nay không phải là tuyển chọn, mà là điều kiện để học tập và nghiên cứu, từ cơ sở vật chất đến môi trường học thuật. Khi những yếu tố này chưa được đảm bảo, người học khó toàn tâm, đam mê gắn bó lâu dài.
Một nghịch lí được chỉ ra: khoa học cơ bản, đặc biệt là toán học, vốn mang tính dài hạn, ít cho thấy hiệu quả ứng dụng ngay tức thì. Nhưng chính vì vậy, nếu không có đầu tư bài bản và kiên trì, nền tảng tri thức quốc gia sẽ khó khăn.
Không chỉ là câu chuyện kinh phí, chất lượng đào tạo còn phụ thuộc lớn vào người thầy. Việc các nghiên cứu sinh được hướng dẫn bởi những giáo sư, nhà khoa học xuất sắc không chỉ giúp định hướng đúng, mà còn tạo ra môi trường học thuật đủ độ sâu để phát triển tư duy nghiên cứu độc lập và khả năng hội nhập quốc tế.
Trong bối cảnh đó, việc Trường ĐH Khoa học Tự nhiên (ĐH Quốc gia Hà Nội) và Viện nghiên cứu cao cấp về Toán kí kết hợp tác được xem như một nỗ lực tháo gỡ “điểm nghẽn” lâu nay. Chương trình phối hợp đào tạo tiến sĩ Toán học được thiết kế với các cơ chế đặc thù: học bổng, hỗ trợ sinh hoạt phí, hỗ trợ chuyên môn và điều kiện nghiên cứu tương xứng với môi trường học thuật tiên tiến.
Theo GS. TSKH Vũ Hoàng Linh, đây là mô hình kết hợp giữa trường đại học và viện nghiên cứu, có sự tham gia của các nguồn lực xã hội hóa, trong đó có Quỹ Giáo dục Việt Nam, nhằm đào tạo đội ngũ nghiên cứu trình độ cao, có khả năng hội nhập quốc tế. Không dừng ở bậc sau đại học, hướng đi này còn mở rộng xuống cả bậc cử nhân, với chương trình khoa học tài năng toán học.
Cần hỗ trợ, đồng hành
Ở góc nhìn khác, GS. TSKH Ngô Bảo Châu, Giám đốc khoa học, Viện nghiên cứu cao cấp về toán cho rằng, điểm yếu kéo dài của toán học Việt Nam là chưa đào tạo được nhiều tiến sĩ đạt đẳng cấp quốc tế ngay trong nước, ngoài một số trường hợp cá biệt.
Theo GS Ngô Bảo Châu, yếu tố then chốt của mô hình hợp tác lần này là thu hút trí thức người Việt ở nước ngoài. Nhờ cam kết tài chính dài hạn từ Quỹ Hỗ trợ đổi mới giáo dục Việt Nam, đã có những giáo sư người Việt tầm vóc quốc tế đồng ý về nước làm việc định kì, trực tiếp tham gia giảng dạy và hướng dẫn nghiên cứu.
Ở tầm chính sách, TS Đặng Văn Huấn, Phó Vụ trưởng Giáo dục ĐH, Bộ GD&ĐT, cho biết đề án đào tạo nguồn nhân lực phục vụ phát triển công nghệ cao giai đoạn 2025-2035 đặt trọng tâm vào nhân lực STEM, trong đó toán học là một trụ cột. Điểm nghẽn tại Việt Nam là sự thiếu hụt đội ngũ nhân lực STEM có trình độ, kĩ năng đáp ứng yêu cầu của các tập đoàn công nghệ lớn là rào cản cho việc thu hút đầu tư và chuyển dịch cơ cấu kinh tế…
Đề án góp phần chuẩn bị nguồn nhân lực STEM có trình độ chuyên môn, kĩ thuật cao đáp ứng nhu cầu mở rộng đầu tư phát triển các lĩnh vực công nghệ cao, trọng tâm là đội ngũ nhân lực tài năng có khả năng tham gia sâu vào công đoạn nghiên cứu và phát triển công nghệ chiến lược, công nghệ cao được ưu tiên; tạo lợi thế cạnh tranh quốc gia trong thu hút đầu tư từ các tập đoàn công nghệ lớn trên thế giới, góp phần chuyển dịch cơ cấu nền kinh tế và phát triển bền vững đất nước trong kỷ nguyên mới dựa trên khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số và chuyển đổi xanh.
Mục tiêu đặt ra là tỉ lệ người học các ngành STEM đạt 35% ở mỗi trình độ đào tạo, trong đó có ít nhất 2,5% thuộc các ngành khoa học cơ bản. Con số này cho thấy, dù không “ồn ào” như các ngành công nghệ, Toán học vẫn giữ vai trò nền tảng trong chiến lược phát triển dài hạn.
TS Đặng Văn Huấn cho biết qua quá trình xét chọn đợt 1, đã có 30 cơ sở đào tạo đăng kí đề xuất 189 chương trình đào tạo tài năng theo đề án.
Nhìn từ câu chuyện hợp tác giữa một trường đại học và một viện nghiên cứu, bài toán đào tạo tài năng trong Toán học cũng phản chiếu thách thức chung của giáo dục đại học Việt Nam: không thiếu người giỏi, nhưng để họ đi được đường dài, cần một hệ sinh thái đủ mạnh để tài năng không bị “đứt gãy” ngay trên sân nhà.
TS Đặng Văn Huấn cho biết, Bộ GD&ĐT đang xây dựng Nghị định trình Chính phủ hỗ trợ học bổng, trong đó có ưu tiên lớn cho sinh viên học tập tại các chương trình tài năng. Bộ cũng khuyến khích các trường hợp tác quốc tế để phục vụ nhiệm vụ đào tạo nhân lực tài năng cho phát triển đất nước.