Bộ Xây dựng đang lấy ý kiến dự thảo Tiêu chuẩn quốc gia (TCQG) Tiêu chuẩn Quản lý và khai thác đường cao tốc - Tuần đường và xử lý sự cố trên đường cao tốc.
Hiện nay, khi xảy ra sự cố trên cao tốc, việc giải tỏa hiện trường thường mất rất nhiều thời gian. Theo số liệu thống kê của Cục Đường bộ Việt Nam, một vụ tai nạn va chạm trung bình tiêu tốn khoảng 2,5 giờ để xử lý.
Điển hình như vụ tai nạn liên hoàn trên cao tốc Phan Thiết - Dầu Giây (tháng 2/2024) mất 3 giờ để thông xe; vụ tai nạn nghiêm trọng trên cao tốc Cam Lộ - La Sơn (tháng 2/2024) khiến dòng xe "chôn chân" hơn 6 tiếng đồng hồ.
Nguyên nhân chính dẫn đến sự chậm trễ này là do hệ thống phát hiện và cảnh báo vẫn mang tính thủ công. Thời gian phát hiện sự cố thường mất từ 15-30 phút do phụ thuộc hoàn toàn vào tin báo của người dân qua đường dây nóng.
Công tác cảnh báo từ xa cũng rất chậm, mất từ 30-60 phút do chủ yếu dựa vào kênh VOV hoặc biển báo giấy, khiến các phương tiện phía sau tiếp tục lao vào khu vực ùn tắc. Đặc biệt, ở các tuyến cao tốc phân kỳ đầu tư (2 làn, chưa có làn khẩn cấp liên tục), xe cứu hộ không thể tiếp cận từ phía sau mà phải đi đường vòng, đẩy thời gian giải tỏa lên tới 4-8 giờ.
Để giải quyết triệt để tình trạng này, dự thảo TCQG lần đầu tiên lượng hóa toàn bộ quy trình xử lý sự cố thành các mốc thời gian (KPI) bắt buộc. Cụ thể, việc phát hiện và xác nhận sự cố rút ngắn xuống chỉ còn 0-15 phút; lực lượng tuần đường và đội phản ứng phải có mặt trong vòng 0-30 phút.
Đối với các sự cố nhỏ hoặc vừa (hỏng xe, va chạm nhẹ), tổng thời gian xử lý và khôi phục mặt đường lưu thông bình thường là từ 30 phút, tối đa 120 phút. Đối với các sự cố lớn (tai nạn nghiêm trọng có thương vong), tổng thời gian xử lý tuyệt đối không vượt quá 240 phút (4 tiếng), ngoại trừ trường hợp thiên tai, thảm họa.
Trong các vụ tai nạn lớn, Cảnh sát giao thông sẽ là lực lượng nòng cốt chỉ huy toàn bộ hiện trường để đẩy nhanh tốc độ giải quyết.
Để đạt được những mốc thời gian lý tưởng trên, công nghệ sẽ là chìa khóa. Dự thảo quy định việc bắt buộc ứng dụng hệ thống giao thông thông minh (ITS) trong quản lý vận hành.
Thay vì chờ đợi người dân gọi điện báo tin, sự cố sẽ được phát hiện và xác nhận gần như tự động và lập tức. Hệ thống camera giám sát trên tuyến sẽ kết hợp với công nghệ phân tích dữ liệu dòng xe bằng trí tuệ nhân tạo (AI) để tự động "chỉ điểm" vị trí bất thường.
Việc cảnh báo từ xa sẽ được thực hiện ngay lập tức (thay vì 30-60 phút như trước) thông qua hệ thống biển báo điện tử (VMS) và các ứng dụng (app) dẫn đường theo thời gian thực. Điều này giúp các phương tiện đi sau chủ động chuyển hướng, giảm thiểu rủi ro tai nạn liên hoàn và không gây cản trở đường đi của xe cứu hộ.
Việc áp dụng các KPI khắt khe này cho thấy tham vọng của ngành giao thông Việt Nam trong việc tiệm cận với tiêu chuẩn của các quốc gia phát triển.
Hiện tại, Mỹ đang áp dụng "quy tắc 90 phút" (giải tỏa mọi sự cố lớn nhỏ trong vòng 90 phút kể từ khi tiếp cận hiện trường) và phát hiện tai nạn chỉ trong 2-5 phút. Tại Nhật Bản, mạng lưới camera phủ kín giúp họ phát hiện sự cố chỉ từ 2 đến 8 giây, thời gian phản ứng chỉ 5 phút. Trong khi đó, các "cao tốc thông minh" tại Trung Quốc ứng dụng camera AI giúp phát hiện sự cố trong vài giây, giảm 30-40% thời gian phản ứng và tăng năng lực thông hành lên 20-30%.