Thấy gì từ thực trạng gần 1,6 triệu thanh niên không học, không việc làm?

Theo thông tin Cục Thống kê (Bộ Tài chính), tỉ lệ thất nghiệp của thanh niên (từ 15-24 tuổi) quý I/2026 không có việc làm và không tham gia học tập, đào tạo là gần 1,6 triệu người, chiếm 11,4% tổng số thanh niên, tăng 172,6 nghìn người so với quý trước và tăng 212,5 nghìn người so với cùng kỳ năm trước.

Sự "lệch pha"

Từ thực trạng này, TS. Nguyễn Đỗ Hương Giang - Phó Giám đốc Trung tâm Tuyển sinh và Truyền thông, Trường ĐH Nông Lâm - Đại học Thái Nguyên cho rằng, đây không chỉ là một hiện tượng kinh tế hay vấn đề của lao động, mà là một vấn đề xã hội mang tính cấu trúc. Trong xã hội học, hiện tượng này thường tiếp cận hiện tượng này thông qua khái niệm “NEET” (Not in Education, Employment, or Training), và coi đó là một chỉ báo về sự đứt gãy trong quá trình xã hội hóa cá nhân và chuyển tiếp thế hệ. Nói cách khác, nó phản ánh những bất cập đồng thời ở cả 3 thiết chế nền tảng: Gia đình, nhà trường và xã hội.

Theo chuyên gia, thanh niên hiện nay không thiếu năng lực hoàn toàn, mà thiếu định hướng rõ ràng về vị trí của mình trong xã hội. Nhiều phụ huynh vẫn định hướng nghề nghiệp theo logic cũ (ổn định, bằng cấp), trong khi thị trường lao động đã chuyển sang linh hoạt, đa dạng và cạnh tranh cao.

Xã hội và thị trường lao động lại đang biến đổi nhanh chóng, đặc biệt dưới tác động của công nghệ và kinh tế số, khiến các lộ trình nghề nghiệp truyền thống bị phá vỡ. Điều này tạo ra một “khoảng trống chuyển tiếp” khiến thanh niên không biết bước tiếp theo của mình là gì.

Mặt khác, sự lệch pha giữa đào tạo (nặng lý thuyết, thiếu trải nghiệm thực tế) và nhu cầu thị trường (kỹ năng thực hành, tư duy linh hoạt và kỷ luật nghề nghiệp); sự lệch pha giữa kỳ vọng (đề cao ý nghĩa công việc, môi trường làm việc và cân bằng cuộc sống) và cơ hội... đã tạo ra khoảng trống chuyển tiếp trong quá trình phát triển bản thân của bạn trẻ.

"Mạng xã hội góp phần tạo ra những hình mẫu thành công nhanh, giàu sớm, từ đó hình thành “ảo tưởng nghề nghiệp”. Khi thực tế không tương thích với kỳ vọng, một bộ phận thanh niên lựa chọn trì hoãn hoặc rút lui khỏi thị trường lao động", TS. Giang nói.

Ở cấp độ cá nhân, thanh niên ngày nay có xu hướng đề cao giá trị tự thân, ý nghĩa công việc và cân bằng cuộc sống. Tuy nhiên, nhiều vị trí việc làm trên thị trường lại thu nhập thấp, áp lực cao, thiếu lộ trình phát triển rõ ràng. Điều này dẫn đến việc thanh niên hiện nay tạm thời rút lui khỏi những lựa chọn mà họ cho là không xứng đáng.

Giúp người trẻ tự định hình giá trị bản thân

Để giải quyết căn cơ vấn đề này, Phó Giám đốc Trung tâm Tuyển sinh và Truyền thông, Trường ĐH Nông Lâm - Đại học Thái Nguyên cho rằng, cần một cách tiếp cận tổng thể mang tính tái cấu trúc, trong đó giáo dục, hướng nghiệp và truyền thông được thiết kế và vận hành như một hệ sinh thái liên thông, đồng bộ và định hướng năng lực cho đội ngũ thanh niên.

Hướng nghiệp cần trở thành một quá trình liên tục, bắt đầu từ sớm và dựa trên năng lực cá nhân, thay vì chỉ dừng ở việc cung cấp thông tin nghề. Quan trọng hơn, phải tạo cơ hội để người học trải nghiệm nghề thực sự, không chỉ “nghe về nghề”; “kể về nghề”.

Đặc biệt, cần thiết lập cơ chế hỗ trợ chuyển tiếp "nhà trường - doanh nghiệp" cho thanh niên. Đây là “mắt xích” còn thiếu nhưng có ý nghĩa quyết định trong việc giảm thiểu đứt gãy từ học sang làm.

Bổ sung thêm, TS. Đặng Thị Lệ Hằng - Phó trưởng Phòng Công nghệ Vật liệu Y sinh, Viện Công nghệ tiên tiến, Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam cho rằng, cần phải thay đổi cách định hướng trong đào tạo từ bậc trung học phổ thông và đặc biệt là giai đoạn chuyển cấp từ THCS lên THPT.

Hơn nữa, xu hướng chung của nhiều bạn trẻ là muốn lên thành phố để kiếm việc. Điều đó dẫn đến sự cạnh tranh rất khốc liệt trong một số ngành nghề, trong khi ở những khu vực khác lại thiếu hụt lao động.

"Một bộ phận bạn trẻ hiện nay có phần “ngáo giá” trong nhận định về thị trường việc làm, tức là tự định hình giá trị bản thân cao hơn so với giá trị thực tế mà thị trường lao động đang cần. Điều đó dẫn tới sự mất cân đối trong kỳ vọng và làm giảm khả năng hòa nhập với nhu cầu thực sự của nhà tuyển dụng.

Thực tế, có nhiều cơ hội việc làm, nhưng nhiều bạn trẻ không muốn làm những công việc đó vì cho rằng nó không “đẳng cấp”, hoặc mức lương chưa đạt như kỳ vọng", TS. Đặng Thị Lệ Hằng nói.

Ngoài giáo dục, TS. Hằng cho rằng cần sự hỗ trợ từ phía thị trường lao động. Hiện nay có một số chương trình việc làm khá hay, nhưng chưa thật sự đi đúng trọng tâm. Phải chăng, các bên liên quan nên minh bạch hơn về thị trường lao động, chẳng hạn công khai rõ mức lương, yêu cầu kỹ năng, lộ trình phát triển nghề nghiệp… để người trẻ hiểu thực tế hơn, tránh kỳ vọng sai lệch.

Từ đó mới có thể hình thành lại tư duy cho người trẻ đó là chấp nhận đi từ thấp lên, tích lũy kinh nghiệm, thay vì quá tập trung vào việc phải có lương cao, việc nhẹ ngay từ đầu.

​