Nói tiếp về từ ghép

Nói tiếp về từ ghép
TP - Ngay cả trong một nước thôi, phương ngữ thổ ngữ nhiều, rất lắm khi phải áp dụng công thức ghép từ. Chẳng hạn, một từ Nam, một từ Bắc…

Một từ tiếng Anh khác cũng đang được Việt hóa. Đem ra nói ở đây chỉ vì nó cũng thành một từ thừa, thừa theo kiểu những cụm từ Hán Việt đã nói ở một bài trước. Fan hâm mộ. Hoàn toàn có thể viết là người hâm mộ, không hề dài hơn cụm từ ghép Anh Việt kia. Đã fan lại còn hâm mộ. Sợ viết mỗi chữ fan ngoại lai thì người đọc không hiểu, phải thêm chữ hâm mộ để giải thích. Coi như một bước đệm để tiến dần đến chỗ có thể bỏ dần chữ hâm mộ, để chỉ còn giữ lại một chữ fan.

Cũng có thể không lược bỏ mà sẽ giữ luôn cụm từ nửa Anh nửa Việt. Giống như từ quán bar. Có thể một ngày nào đó từ điển tiếng Việt sẽ phải đưa chữ fan này vào, thậm chí Việt hóa mà viết thành phen. Có thể sẽ phải đưa chữ bar này vào, thậm chí Việt hóa mà viết thành ba, hoặc barơ.

Thao tác mưa dầm thấm lâu này không hề lạ. Thuở ban đầu, khi bê một số từ tiếng Hán vào tiếng Việt, người ta cũng làm theo công thức: một từ ngoại + một từ giải nghĩa: cấp bậc, áo bào, binh lính, mũ miện, gạo mễ, cây cổ thụ, nội trong ngày, nội nhật trong ngày…

Và thời nay, muốn không viết thừa, thì không chỉ hiểu từ Hán Việt, mà có khi phải biết cả tiếng Pháp, tiếng Anh. Để mà không viết fan hâm mộ, quán bar, pê đan bàn đạp, mô đen hiện đại… Cái xe to chở khách, hoặc chở công nhân đi làm học sinh đi học, gọi là xe ca (chắc là từ chữ car, cái xe có động cơ). Cái xe nhỏ ngày trước thường dùng cho chỉ huy quân đội, gọi là com măng ca (command car, xe chở chỉ huy).

Ngay cả trong một nước thôi, phương ngữ thổ ngữ nhiều, rất lắm khi phải áp dụng công thức ghép từ. Chẳng hạn, một từ Nam, một từ Bắc. Say xỉn = Say + Xỉn. Say là từ Bắc, xỉn là từ Nam. Nói say thôi, có thể nhiều người Nam chựng lại. Nói xỉn thôi có thể nhiều người Bắc ngỡ ngàng. Người ta ghép hai từ đồng nghĩa, thành một từ có thể dễ hiểu hơn với cả hai. Một từ mang tính thống nhất, hai miền.

Đây cũng là một từ mang tính thống nhất: là ủi. Hành động dùng một vật nóng miết trên quần áo làm cho nó phẳng ra, miền Bắc nói: là quần áo. Miền Nam nói: ủi quần áo. Cái bàn là ở miền Bắc, miền Nam gọi là cái bàn ủi. Thế rồi để cho dễ hiểu với cả hai, xuất hiện một động từ là từ ghép: là ủi.

Cũng là một vật, miền Bắc gọi là đi tất, miền Nam gọi là mang vớ. Miền Bắc có câu đùa: đi giày không tất thà đi đất còn hơn. Rồi cũng để cho dễ hiểu với cả đôi, có người viết: Nó đi giày mà chẳng chịu mang tất vớ gì cả.

Rồi có khi lại là một tính từ. Bắc bảo điên. Nam bảo khùng. Dường như nó tách ra từ một từ ghép: điên khùng. Chữ lừa gạt cũng ghép như vậy, Bắc bảo lừa, Nam bảo gạt.

Một đứa cháu từ Sài Gòn ra Hà Nội chơi. Cháu giúp cho bà dì tập đi xe máy. Cháu ngồi đằng sau, dì ngồi run run lái xe đằng trước. Ngang qua chỗ chợ đông người, đáng lẽ bóp tay phanh, dì lại cuống lên rồ ga tăng tốc. Xe sầm sầm lao tới, đám quang gánh chạy dạt. Đứa cháu ngồi sau hoảng quá hét lên: Dì thắng, dì thắng. Lúc ấy dì cũng đang hoảng, dì lại càng chẳng hiểu thắng là gì. 

Sau một cú hoảng hồn suýt gây tai nạn, cái câu dì thắng được dịch là dì phanh, dì phanh xe lại ngay. 

Rồi tự bao giờ, xuất hiện một từ thống nhất hai miền: phanh thắng. Chẳng hạn: không có ý kiến trái chiều, thì chẳng khác gì xuống dốc mà không có phanh thắng.

MỚI - NÓNG

Có thể bạn quan tâm

Các y, bác sĩ thăm tượng đài chiến sĩ đặc công tại Chiến khu Rừng Sác

Tua Xuyên qua đại dịch: Mở màn hoạt động du lịch tại TPHCM

TP - Sáng 19/9, Tổng Công ty du lịch Sài Gòn (Saigontourist Group) tổ chức tua du lịch đầu tiên sau hơn 4 tháng đóng băng vì dịch bệnh. 118 y bác sĩ, đại diện đoàn y bác sĩ các tỉnh, thành phố đến TPHCM hỗ trợ phòng, chống dịch và một số y bác sĩ thuộc các bệnh viện trên địa bàn TPHCM là những vị khách đầu tiên tham gia tua du lịch đầy ý nghĩa này.
Bia đá bị vỡ khi di chuyển. Ảnh: Sở VHTT&DL Bắc Giang

Thấy gì từ việc sửa chùa, làm vỡ bia cổ?

TP - Sự việc bia đá 342 năm tuổi bị vỡ trong quá trình tu bổ ở chùa Thổ Hà (Việt Yên, Bắc Giang) đang khiến những người yêu di sản bức xúc lẫn tiếc nuối. Sự việc này cũng bộc lộ nhiều lỗ hổng trong quản lý, tu bổ, tôn tạo di tích hiện nay.
Nhạc sỹ Phan Huỳnh Điểu với hai con trai đầu của nhà điêu khắc Đinh Gia Thắng (ảnh chụp năm 1995) Ảnh tư liệu do Đinh Gia Thắng cung cấp

Nhạc sỹ Phan Huỳnh Điểu trong mắt người con nuôi

TP - Tác giả tượng đài Mẹ Việt Nam anh hùng, họa sỹ, điêu khắc gia Đinh Gia Thắng, chính là người con nuôi mà nhạc sỹ Phan Huỳnh Điểu vô cùng yêu quí lúc sinh thời. Nhạc sỹ nhận Đinh Gia Thắng làm con nuôi từ khi tên tuổi anh chưa có gì. Khi tượng đài Mẹ Việt Nam anh hùng chịu nhiều soi chiếu từ dư luận, chính cha nuôi ở bên Đinh Gia Thắng. Ông nói với con, cứ dồn hết tâm sức cho sáng tạo. Bởi, với người nghệ sỹ, chỉ có tác phẩm mới là câu trả lời, thị phi rồi sẽ tan.
Về một người bình dị đã ra đi trong đại dịch

Về một người bình dị đã ra đi trong đại dịch

TP - Nếu nói về người lính Trường Sơn xưa qua những huân chương, Hoàng Công Sơn xứng đáng là người anh hùng thế hệ chống Mỹ. Nhưng, anh đã về đời thường bình lặng hơn cả những người bình lặng. Và anh ra đi khi đại dịch covid-19 khốc liệt, tháng 7 năm 2021, thì thậm chí bạn bè cơ quan còn không ai biết.
Bí mật trang phục và mái tóc của Khả Ngân trong '11 tháng 5 ngày'

Bí mật trang phục và mái tóc của Khả Ngân trong '11 tháng 5 ngày'

TPO - Gu thời trang sang chảnh cùng mái tóc ngắn tạo diện mạo mới mẻ đã góp phần giúp vai diễn Tuệ Nhi trong phim “11 tháng 5 ngày” của Khả Ngân ghi điểm. Chung thủy với mái tóc dài trong nhiều phim chỉ vì lời khuyên của đàn chị Minh Hằng, Khả Ngân đã quyết định để tóc ngắn nhập vai tiểu thư đài các.