Mở rộng năng lực tác nghiệp với “cộng sự” AI
Trao đổi với Hoa Học Trò Online, Th.S Nguyễn Phi Vân (Chuyên gia nhượng quyền, doanh nhân, tác giả sách Go global - Cẩm nang sống, làm việc & tỏa sáng toàn cầu) nhận định rằng AI trong năm 2026 không còn đơn thuần là công cụ hỗ trợ tác nghiệp mà đang dần trở thành cộng sự tham gia đồng sáng tạo với các nhà báo trẻ.
Việc có sẵn một người “trợ lý” giỏi nghề như ChatGPT, Gemini, Claude... mang đến lợi thế vượt trội. “Giờ đây, các bạn không còn bị hạn chế bởi việc truy cập các nguồn thông tin mà trước đây phải dựa vào cả một mạng lưới quan hệ mới có được. Điều này giúp người trẻ có năng lực dễ dàng xây dựng đề tài hay, khả năng phân tích sâu dựa vào nguồn dữ liệu và thông tin có sẵn để thực sự thăng hoa trong cách thể hiện quan điểm, luận cứ và cảm xúc của người viết báo. Đây là cơ hội chưa từng có để nhà báo trẻ nhanh chóng thể hiện và khẳng định năng lực bản thân”, Th.S Nguyễn Phi Vân chia sẻ.
Hơn thế, thế hệ nhà báo mới còn trở thành người huấn luyện, cung cấp cho chatbot kho học liệu bổ trợ. Đây vừa là thách thức thích ứng, vừa là cơ hội để mở rộng biên độ nghề nghiệp vượt ra ngoài những vai trò báo chí truyền thống.
Theo hãng thông tấn AP, làn sóng ứng dụng AI đang thúc đẩy sự ra đời của nhiều vị trí nghề nghiệp mới trong các cơ quan báo chí hiện đại. Nhiều tòa soạn đã hình thành các vai trò chuyên môn chuyên biệt như: Chuyên gia thiết kế câu lệnh (prompt specialist), chuyên viên kiểm chứng thông tin (fact checker), kỹ sư tự động hóa AI (AI automation engineer) và chuyên viên đảm bảo chất lượng thuật toán (quality assurance).
Xu hướng này chứng minh các công cụ AI tạo sinh không đơn thuần thay thế con người mà đang dịch chuyển trọng tâm công việc của nhà báo sang các năng lực có giá trị cao hơn: quản trị hệ thống, phát triển sản phẩm, thiết kế trải nghiệm người dùng và giám sát đạo đức công nghệ.
Dù là công cụ giúp tăng tốc độ tác nghiệp, AI đặt ra không ít thách thức đối với các ký giả trẻ. Nguy hại nhất là việc đưa vào tác phẩm báo chí những sự kiện, số liệu hoặc trích dẫn không có thật do “hiện tượng ảo giác” (hallucination) của AI bịa đặt ra.
Quá trình khai thác AI khiến người sử dụng vô tình chấp nhận những chuỗi lập luận thiếu logic, được xây dựng trên các giả định thiếu cơ sở hoặc nguồn dữ liệu chưa được cập nhật. Đáng quan ngại hơn, nếu thiếu đi bộ lọc của người làm báo chuyên nghiệp, sự thiếu hụt nhãn quan báo chí của AI còn mang thiên kiến khi câu trả lời nghiêng về một nhóm hay bối cảnh cụ thể mà bỏ sót các góc nhìn khách quan khác.
Những rủi ro này đặt ra yêu cầu cấp thiết về việc định hình lại năng lực tác nghiệp, đòi hỏi một bộ kỹ năng mới của người cầm bút. Nếu trước đây, các nhà báo cạnh tranh bằng tốc độ đưa tin và khả năng độc quyền nguồn tin, thì ngày nay thước đo năng lực còn xét trên bộ kỹ năng mới.
5 kỹ năng mới nhà báo cần trang bị trong kỷ nguyên AI:
1. Hiểu cách vận hành của AI (AI literacy)
2. Kỹ thuật viết câu lệnh (Prompt engineering)
3. Tư duy phản biện (Analytical thinking)
4. Kiểm chứng thông tin AI (AI validation)
5. Phân tích dữ liệu lớn (Big data analytics)
Trong đó, bạn Huỳnh Hiền Trang (Sinh viên Khoa Báo chí và Truyền thông, Trường ĐHKHXH&NV, ĐHQG TP.HCM) đánh giá kỹ năng viết câu lệnh là quan trọng nhất: “Kỹ năng viết câu lệnh có nhiều điểm tương đồng với kỹ năng phỏng vấn trong báo chí. Một câu hỏi hay hoặc thú vị sẽ quyết định chất lượng câu trả lời nhận được. Khi làm việc với AI, bạn không chỉ học cách đặt câu hỏi rõ ràng hơn mà còn học cách tư duy có hệ thống: mình muốn tìm điều gì, đang thiếu thông tin gì và cần khai thác vấn đề ở góc độ nào”.
Việc luyện viết prompt giúp Hiền Trang cải thiện khả năng đặt câu hỏi với nhân vật ngoài đời thực khi đảm nhiệm vai trò MC trong chương trình truyền hình Nét đẹp dân gian (VTV1) và Nét ẩm thực Việt (VTV3).
Làm chủ AI bằng tư duy biên tập viên
Để tạo nên một tác phẩm báo chí có chiều sâu, yếu tố quyết định vẫn nằm ở khả năng kiểm chứng thông tin, tư duy phản biện và sự hiện diện của các cây viết trẻ tại hiện trường. Quá trình thực hiện đề tài Lá chắn trẻ trước luồng tin độc đã đưa Hoàng Hồng Nhung (sinh năm 2003, Dân tộc Nùng, Tác giả đạt giải C - Cuộc thi Chính luận về Bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng lần thứ Năm, năm 2025) đến bản làng vùng cao của huyện Bát Xát, tỉnh Lào Cai.
Hồng Nhung mang theo thiết bị ghi hình đến từng điểm trường để tìm hiểu cách các luồng thông tin trên mạng xã hội tác động đến thanh thiếu niên vùng cao. Nữ tác giả không chỉ thu thập thêm dữ liệu cho tác phẩm mà còn trực tiếp kiểm chứng những thông tin đang được lan truyền trên không gian mạng bằng những quan sát và trải nghiệm thực tế tại địa phương.
Nhà báo Gen Z cần tự trang bị bộ quy chuẩn khai thác dữ liệu nền, nhận diện sai lệch, chống thông tin giả, bảo vệ sự thật và hệ thống kiểm chứng chặt chẽ đối với số liệu, văn bản, quyết định, chức danh. Bởi công nghệ hỗ trợ tổng hợp thông tin nhưng việc xác minh, chịu trách nhiệm trước công chúng vẫn thuộc về nhà báo.
Nhà báo trẻ Hoàng Hồng Nhung
Giữ “phần hồn” cho tác phẩm báo chí
Chuyển đổi số và AI không làm giảm đi vai trò của nhà báo, ngược lại đang đặt ra yêu cầu cao hơn đối với mỗi phóng viên: Sẵn sàng dấn thân, có góc nhìn mới mẻ, lăng kính sắc sảo và khả năng thích ứng với nhiều nền tảng, hình thức thể hiện mới như MV ca nhạc, sản phẩm rap, podcast, video ngắn hay infographic tương tác.
Dù AI có thông minh đến đâu, ranh giới giữa con người và máy móc vẫn luôn tồn tại. Theo Th.S Nguyễn Phi Vân: “AI giỏi tổng hợp những thông tin bề mặt và mang tính dữ liệu nhưng không bao giờ khai thác được những điều chưa được nói, những ánh mắt thất thần, những tổn thương lặng thầm, những góc khuất tâm hồn và cả những cảm xúc không tên. Thế giới này chỉ có 20% là giao tiếp bằng lời. 80% là giao tiếp vô ngôn. Vậy 80% nội dung của những điều chưa được nói ra, ai sẽ là người tìm hiểu và khai thác nếu không phải con người, nếu không phải là những người viết báo?”.
Từ đó, có nhiều công việc mà người làm báo không thể ủy quyền cho AI, như là xây dựng niềm tin với nhân vật hay những rung động chân thật khi chứng kiến một câu chuyện đời sống. Câu chuyện của Đậu Thị Thuần (cựu sinh viên Báo Truyền hình K41, Học viện Báo chí và Tuyên truyền) với hành trình thực hiện phóng sự truyền hình Đuốc đỏ trên bản Lô Lô - đạt giải “Tác phẩm xuất sắc của tác giả trẻ tuổi” tại Giải Báo chí Toàn quốc về Xây dựng Đảng - Giải Búa liềm vàng lần thứ IX, là một ví dụ.
Nhóm sinh viên đã mất nhiều ngày để tiếp cận nhân vật anh Hoàng Văn Phúng - Bí thư Chi bộ kiêm trưởng xóm Cà Đổng, xã Cốc Pàng, vùng biên giới Cao Bằng. Nếu chỉ nhìn từ những báo cáo hay số liệu, câu chuyện sẽ dừng lại ở kết quả giảm tình trạng tảo hôn, hôn nhân cận huyết trong cộng đồng người Lô Lô. Nhưng khi theo chân anh Phúng, nhóm tác giả mới chứng kiến những buổi vận động kéo dài sau giờ lên rẫy làm nương, những lần gõ cửa từng hộ dân trong hành trình thay đổi nhận thức của bà con, cả những nụ cười hồn nhiên của những đứa trẻ đang đứng trước nguy cơ bỏ lỡ tuổi thơ vì hủ tục, những giọt mồ hôi lẫn nước mắt của các bậc cha mẹ khi đứng giữa ranh giới của tập quán và khát vọng đổi thay.
Chính những ngày bám bản đã giúp ê-kíp nhìn thấy phía sau các con số là những phận người cụ thể với lựa chọn và cảm xúc riêng tư. Chi tiết ấy không xuất hiện trong cơ sở dữ liệu nào nhưng lại tạo nên phần hồn của tác phẩm báo chí. Công nghệ có thể giúp nhà báo đi nhanh hơn nhưng sự hiện diện, đồng cảm và khả năng kết nối giữa người với người mới giúp tác phẩm chạm tới cảm xúc của công chúng.
