Vụ việc tại điểm thi Tuyên Quang cho thấy những hạn chế trong khâu giám sát, tổ chức thi và đạo đức công vụ. Tuy nhiên, căn cứ vào các nguyên tắc khoa học chính sách, hiện chưa có cơ sở thực tế nào chứng minh việc dùng chung một kỳ thi để vừa xét công nhận tốt nghiệp, vừa lấy dữ liệu tuyển sinh đại học là nguyên nhân trực tiếp dẫn đến sai phạm này.
Theo TS. Hoàng Ngọc Vinh, sai phạm trong khảo thí trước hết là vấn đề về con người, quy trình tổ chức và tính liêm chính tại địa phương. Nếu chỉ dựa vào sự cố ở một điểm thi để điều chỉnh mô hình chính sách quốc gia, dư luận có quyền đặt câu hỏi: Đây là vụ việc cá biệt hay vẫn còn những bất thường tương tự ở các nơi khác nhưng chưa bị phát hiện?
TS. Hoàng Ngọc Vinh nhấn mạnh: “Muốn trả lời thấu đáo câu hỏi đó, Bộ Giáo dục và Đào tạo phải mở cửa kho dữ liệu thi cử trong nhiều năm qua để giới chuyên gia, các nhà khoa học cùng nghiên cứu, phân tích kỹ lưỡng. Chỉ khi rà soát dữ liệu đến tận cùng, chúng ta mới tìm ra nguyên nhân hệ thống, mới biết độ tin cậy thực tế của kỳ thi và quyết định mô hình hiện tại có nên tiếp tục tồn tại hay không”.
Chính sách thi cử có tác động trên diện rộng và lâu dài đối với người học, do đó không thể vận hành theo sự điều chỉnh nhất thời. Mọi sự thay đổi cần dựa trên đánh giá tác động toàn diện đối với hệ thống giáo dục phổ thông và quy trình kiểm soát chất lượng của giáo dục đại học.
Khoảng trống dữ liệu từ các kỳ thi riêng
Phân tích bài toán tách hay nhập hai kỳ thi, TS Hoàng Ngọc Vinh nhận định mỗi lựa chọn đều đi kèm những chi phí và rủi ro nhất định. Về mặt học thuật, hai kỳ thi mang mục tiêu khác nhau. Thi tốt nghiệp nhằm xác nhận học sinh đạt chuẩn đầu ra về phẩm chất và năng lực theo chương trình giáo dục phổ thông, trong khi tuyển sinh đại học đòi hỏi tính phân hóa cao để chọn lọc nhân lực phù hợp với từng ngành đào tạo. Việc thiết kế một đề thi vừa đáp ứng số đông, vừa phân hóa chính xác nhóm điểm cao là bài toán kỹ thuật phức tạp.
Nếu tách định hướng sử dụng kết quả, các trường đại học sẽ được trả lại quyền chủ động tuyển chọn. Tuy nhiên, tách mục tiêu sử dụng không đồng nghĩa với việc tổ chức hai kỳ thi quốc gia riêng biệt như giai đoạn trước. Một kỳ thi chung áp dụng trên toàn quốc sẽ giúp tiết kiệm ngân sách, giảm chi phí xã hội và tạo ra một thước đo mặt bằng chung tương đối thống nhất.
TS Hoàng Ngọc Vinh chỉ ra điểm bất cập trong thực tế hiện nay: “Nhiều trường đại học đang chuyển hướng sử dụng kết quả các kỳ thi đánh giá năng lực tổng hợp để tuyển sinh, nhưng công tác quản lý nhà nước ở mảng này còn buông lỏng và bản thân các kỳ thi đánh giá năng lực này cũng không hề công bố dữ liệu để xã hội giám sát”.
Nếu từng trường hoặc từng cụm trường tự tổ chức thi tuyển mà thiếu sự liên kết, quy đổi tiêu chuẩn và thiếu minh bạch dữ liệu, các lớp luyện thi theo từng dạng đề riêng biệt sẽ có xu hướng tăng nhanh. Khi đó, học sinh ở vùng sâu, vùng xa, vùng điều kiện kinh tế khó khăn sẽ gánh chịu thiệt thòi khi phải di chuyển thi nhiều lần và tốn kém chi phí. Rủi ro gian lận không mất đi mà có thể chuyển hóa thành các tranh cãi về mức độ khó, dễ hoặc tính công bằng giữa các đề thi khác nhau.
Quản trị bằng dữ liệu
Để tìm ra giải pháp phù hợp cho vấn đề tách hay nhập kỳ thi, TS. Hoàng Ngọc Vinh cho rằng yếu tố cốt lõi nằm ở độ tin cậy và sự minh bạch của dữ liệu thi cử. Ông dẫn chứng kinh nghiệm từ Trung Quốc với kỳ thi Gaokao và Hàn Quốc với kỳ thi CSAT. Cả hai quốc gia này đều tách rõ chức năng tốt nghiệp (được đánh giá trong quá trình học tại trường phổ thông) khỏi tuyển sinh đại học, nhưng vẫn kiên định giữ một kỳ thi chung quy mô quốc gia vì hệ thống dữ liệu đánh giá đạt độ tin cậy cao.
Tại Việt Nam, việc công khai kho dữ liệu là bước đi cần thiết, phù hợp với định hướng quản trị bằng dữ liệu của Đảng và Nhà nước trong kỷ nguyên mới. Vừa qua, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm đã chỉ đạo trong buổi làm việc với Ban Chính sách, chiến lược Trung ương cùng các cơ quan liên quan về Đề án Đổi mới mô hình phát triển đất nước dựa trên khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số vào chiều ngày 4/6 rằng: "Mỗi mục tiêu lớn phải gắn với một đầu mối chịu trách nhiệm, một hệ thống dữ liệu để theo dõi, có nguồn lực thực hiện và thời hạn cụ thể. Đây chính là tinh thần gắn trách nhiệm với kết quả, khắc phục tình trạng chủ trương đúng nhưng triển khai thiếu đầu mối, thiếu nguồn lực và khó đo lường hiệu quả”.
TS. Hoàng Ngọc Vinh nhận định: “Khi kho dữ liệu được mở ra, những hành vi gian lận hay bất thường sẽ bị phơi bày và ngăn chặn tận gốc. Quan trọng hơn, một hệ thống dữ liệu đo lường tin cậy sẽ trở thành cơ sở khoa học để tư vấn hướng nghiệp cho học sinh, phục vụ phân luồng vào lớp 10, xét công nhận tốt nghiệp và làm căn cứ cho các trường đại học tuyển sinh một cách nhẹ nhàng, minh bạch”.
Số hóa học bạ và thay đổi cấu trúc đề thi
Để giảm rủi ro và tránh tập trung áp lực vào một đợt thi duy nhất trong năm, ngành giáo dục cần hình thành các tổ chức khảo thí chuyên nghiệp, độc lập, hoạt động dưới sự cấp phép và giám sát của Nhà nước. Khi xây dựng được ngân hàng câu hỏi chuẩn hóa có quy mô lớn cùng công nghệ cân bằng đề tin cậy, cơ quan quản lý có thể tổ chức một số đợt sát hạch trong năm hoặc chia nhóm địa phương sử dụng các bộ đề tương đương. Cấu trúc đề thi cũng cần tăng cường các câu hỏi trả lời ngắn, bài toán nhiều bước đòi hỏi lập luận logic thay vì trắc nghiệm đơn thuần.
Về lâu dài, giải pháp mang tính hệ thống để giải quyết vấn đề tách hay nhập kỳ thi là xây dựng cơ sở dữ liệu học tập số hóa tin cậy, kết nối thông suốt từ lớp 1 đến lớp 12. Kết quả học tập phải được kiểm chứng bằng cơ chế kiểm toán dữ liệu chặt chẽ và trách nhiệm giải trình của từng nhà trường.
Khi cơ sở dữ liệu quốc gia về giáo dục đạt độ hoàn thiện và tin cậy cao, việc công nhận hoàn thành chương trình trung học phổ thông sẽ không cần phụ thuộc vào một kỳ thi cuối cấp. Cơ quan quản lý có thể tiến tới bỏ kỳ thi tốt nghiệp hiện nay, chỉ duy trì các kỳ sát hạch phục vụ mục tiêu tuyển sinh đại học kết hợp với học bạ chuẩn hóa. Đây là bước chuyển đổi phù hợp từ phương thức quản lý hành chính truyền thống sang quản trị phát triển giáo dục dựa trên nền tảng dữ liệu hiện đại.
