Chuyên gia giáo dục: 'Tiêu cực không nằm ở việc tách hay nhập kỳ thi'

Đa dạng hóa tiêu chí tuyển sinh và thiết kế đề thi khó gian lận

Ông Bùi Khánh Nguyên - chuyên gia giáo dục độc lập cho rằng việc áp dụng kỳ thi “hai trong một” hay tách riêng giữa thi tốt nghiệp và thi tuyển sinh đã được thảo luận trong nhiều năm qua, chọn phương án nào cũng có mặt lợi và mặt hại. Tiêu cực trong thi cử xảy ra không phải do thi chung hay thi riêng, mà do các cơ chế bảo vệ kỳ thi được thực hiện như thế nào.

Theo ông Nguyên, các trường đại học có quyền tự chủ tổ chức kỳ thi hoặc xét tuyển theo cách riêng của mình. Giả sử một trường đại học không tin tưởng kết quả thi tốt nghiệp phổ thông, cơ sở đó có thể sử dụng điểm thi SAT hay điểm kỳ thi đánh giá năng lực do một số trường đại học lớn tổ chức.

Nhìn chung, để tuyển chọn được thí sinh phù hợp nhất với chân dung sinh viên mong đợi và đạt chất lượng cao, các cơ sở giáo dục đại học có thể áp dụng tuyển sinh toàn diện với đa tiêu chí, chứ không nên phụ thuộc vào một tiêu chí duy nhất. Các tiêu chí đó bao gồm điểm trung bình học bạ, điểm thi tốt nghiệp, điểm thi đánh giá năng lực, bài viết luận cá nhân, hồ sơ lý lịch, thư giới thiệu và kết quả phỏng vấn. Càng áp dụng đa tiêu chí thì xác suất tuyển đúng thí sinh càng cao, ngược lại nếu chỉ dựa vào một tiêu chí duy nhất thì khả năng tuyển sai người sẽ thường xuyên xảy ra.

Về cơ chế bảo vệ sự công bằng trong thi cử, ông Bùi Khánh Nguyên nhận định gian lận là một thách thức ở mọi nơi. Các tổ chức khảo thí thường dùng nhiều lớp bảo vệ cùng lúc, kết hợp công nghệ, quy trình giám sát và thiết kế đề thi.

Ngoài cách truyền thống là dùng giám thị coi thi trực tiếp, xếp số báo danh xen kẽ, áp dụng nhiều mã đề khác nhau hay lắp camera giám sát, nhiều kỳ thi lớn hiện nay đã được tổ chức trên máy tính có gắn phần mềm khóa máy tính (lockdown browser). Phần mềm này khóa các chức năng như sao chép, dán, chụp màn hình, mở cửa sổ tìm kiếm, chặn các công cụ trí tuệ nhân tạo (AI) và chỉ cho phép mở duy nhất màn hình bài thi.

Bên cạnh đó, các công cụ AI phát triển nhanh với những phần mềm như ProctorU hay Honorlock có khả năng ghi nhận hướng mắt nhìn, cử chỉ quay qua quay lại của thí sinh, phát hiện âm thanh nhắc bài và các hành vi bất thường khác.

“Không có cách nào đảm bảo chống gian lận tuyệt đối, nhưng các kỳ thi hiệu quả hiện nay đang hướng tới việc chuyển từ mô hình phát hiện và ngăn chặn sang thiết kế đánh giá khó gian lận. Đó là các bài thi trắc nghiệm với số lượng câu hỏi lớn, thời gian trả lời nhanh, hiển thị câu hỏi ngẫu nhiên, yêu cầu trình bày quá trình thay vì chỉ chọn đáp án, hoặc đòi hỏi khả năng phân tích hơn là ghi nhớ”, ông Bùi Khánh Nguyên chia sẻ.

Với những vụ việc tiêu cực như ở Tuyên Quang vừa qua, Bộ Giáo dục và Đào tạo hoàn toàn có thể lập bảng phân vị (percentile) để tránh lạm phát điểm, giúp so sánh phổ điểm của thí sinh Tuyên Quang với phổ điểm trung bình của cả nước và các tỉnh, thành phố khác. Từ đó, các trường đại học khi tuyển sinh có thể áp dụng hệ số điều chỉnh tăng hoặc giảm tín nhiệm cho từng nhóm thí sinh.

Số hóa quy trình thi

Đồng quan điểm về việc cần đổi mới cơ chế thi cử thay vì xáo trộn mô hình, TS Lê Viết Khuyến - Nguyên Phó Vụ trưởng Vụ Giáo dục Đại học (Bộ Giáo dục và Đào tạo) cho rằng ngành giáo dục cần kiên trì bám giữ tinh thần chỉ đạo từ Nghị quyết 29-NQ/TW về đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục; từng bước hiện đại hóa, số hóa quy trình tổ chức thi cử để hạn chế tiêu cực.

Thực tế, Luật Giáo dục Đại học hiện hành đã giao quyền tự chủ tuyển sinh cho các cơ sở giáo dục đại học. Tuy nhiên, nếu buộc hàng trăm trường đại học đồng loạt tự tổ chức các kỳ thi truyền thống như trước năm 2015 sẽ gây tốn kém rất nhiều cho xã hội. Thí sinh phải di chuyển vất vả để thi nhiều trường, trong khi tính khách quan khó được bảo đảm đồng đều. Theo ông Khuyến, sự phân mảnh còn dễ nảy sinh tiêu cực cục bộ hơn nhiều so với việc duy trì một kỳ thi quốc gia chuẩn hóa và minh bạch.

Theo TS Lê Viết Khuyến, một kỳ thi quốc gia chỉ thực sự có ý nghĩa khi người học, phụ huynh và xã hội tin tưởng vào tính công bằng. Tuy nhiên, gốc rễ của mọi sai phạm thường xuất phát từ việc hệ thống vẫn còn phụ thuộc quá nhiều vào yếu tố con người. Việc tăng cường thanh tra hay siết chặt quy chế là cần thiết, nhưng chỉ mang tính giải quyết phần ngọn. Để trị dứt điểm căn bệnh này, cách tốt nhất là tổ chức thi trắc nghiệm khách quan trên máy tính.

“Khi áp dụng thi trên máy tính với ngân hàng đề thi chuẩn hóa do Bộ Giáo dục và Đào tạo xây dựng, phần mềm sẽ tự động chọn đề và chấm điểm ngay khi thí sinh hoàn thành bài thi. Cách làm này sẽ loại bỏ hoàn toàn các khâu như in ấn, rọc phách, tránh được nguy cơ lộ đề hay đánh tráo, sửa bài làm của thí sinh”, TS Lê Viết Khuyến phân tích.

Khi đó, đề thi được lựa chọn ngẫu nhiên từ ngân hàng câu hỏi chuẩn hóa, mỗi thí sinh có một mã đề khác nhau nhưng vẫn bảo đảm tương đương về độ khó. Cán bộ tổ chức thi lúc này chỉ thực hiện nhiệm vụ giám sát, hỗ trợ kỹ thuật và bảo đảm đúng quy trình, tuyệt đối không thể can thiệp vào kết quả của thí sinh.