Cảm giác “con ghét bố mẹ” có phải là hiện tượng mới, hay đã tồn tại qua nhiều thế hệ nhưng trước đây ít được công khai? Mạng xã hội đã làm thay đổi cách người trẻ bộc lộ cảm xúc này như thế nào, thưa chị?
PGS. TS Vũ Thu Trang: Thực ra, cảm giác “con ghét bố mẹ” thời nào cũng có, chỉ khác ở cách bộc lộ. Trước khi có mạng xã hội, những ấm ức thường được giữ trong lòng hoặc chia sẻ với anh chị em, một vài người thân. Những cảm xúc ấy ít người biết đến, chứ không phải không tồn tại; còn ngày nay, người trẻ có thể lên mạng giãi bày với đông đảo người khác.
Nếu hiểu “con ghét bố mẹ” là xung đột do bất đồng về quan điểm, nhu cầu giữa hai thế hệ, thì điều này tồn tại ở mọi thời đại. Cha mẹ và con ở những giai đoạn phát triển khác nhau, với những mối quan tâm khác nhau. Khi con trưởng thành, bố mẹ học cách thấu hiểu và bình tĩnh với con, khoảng cách thế hệ dần thu hẹp, xung đột cũng giảm bớt.
Tuy nhiên, tôi có quan ngại nhất định về việc, khi xung đột giữa các thế hệ được bộc lộ và giải tỏa trên môi trường mạng xã hội, có thể dẫn đến những hệ quả khác so với ngày xưa. Những khó chịu, tổn thương không được con bộc lộ với bố mẹ, mà lại được bộc lộ với người lạ có thể có cùng tâm trạng và hoàn cảnh với con. Nhưng không phải lúc nào cũng là người đáng tin cậy, đủ bình tĩnh, đủ an toàn để hỗ trợ con, chưa chắc con đã có đủ bình tĩnh để giải quyết các vấn đề giữa mình và bố mẹ.
Cũng có trường hợp “con ghét bố mẹ” không đơn thuần là xung đột thế hệ, mà xuất phát từ tổn thương do bị bạo hành, bỏ rơi… Những trường hợp này đòi hỏi cách hỗ trợ phức tạp hơn.
Vì sao một người trẻ được cha mẹ chăm lo đầy đủ về vật chất vẫn có thể cảm thấy tổn thương, ngột ngạt hoặc giận dữ với gia đình? Có nên xem những chia sẻ ấy là biểu hiện của sự vô ơn?
PGS. TS Vũ Thu Trang: Trẻ cần cả sự chăm sóc về vật chất và tinh thần, cần mối quan hệ gắn bó và an toàn với người thân, đặc biệt là bố mẹ. Vì vậy, không nên mặc định chăm sóc vật chất là hài lòng về tinh thần. Thậm chí, gắn bó tinh thần trong bối cảnh thiếu thốn vật chất vẫn tạo ra những trẻ khỏe mạnh, hạnh phúc.
Như đã nói, từ “ghét” có thể hiểu là không đồng ý, không hài lòng, cũng có thể phản ánh sự tổn thương. Bản thân câu nói “Con ghét cha mẹ” chưa phản ánh sự vô ơn, vì “vô ơn” là đánh giá câu nói này từ góc độ trách nhiệm của con trong mối quan hệ với cha mẹ. Nhưng câu nói này chắc chắn phản ánh sự bất đồng hoặc tổn thương của con. Vì vậy, cha mẹ cần tìm hiểu và điều chỉnh, dù là điều chỉnh mình hay cả điều chỉnh con, không nên mặc nhiên cho rằng, đây là vô ơn.
Tính ẩn danh và khả năng lan truyền nhanh trên mạng xã hội tác động ra sao đến người trẻ khi họ kể chuyện gia đình, thưa chị? Việc được nhiều người đồng cảm giúp giải tỏa hay có thể khiến cảm xúc tiêu cực bị khuếch đại?
PGS. TS Vũ Thu Trang: Mạng xã hội với tính ẩn danh vừa là môi trường “an toàn”, “bảo mật” để trẻ chia sẻ các vấn đề của mình (lưu ý chữ an toàn, bảo mật được đặt trong ngoặc kép vì không trọn vẹn, đầy đủ nghĩa của an toàn, bảo mật trong hỗ trợ).
Nhưng cũng tiềm ẩn những nguy cơ:
(1) Trẻ giải tỏa cảm xúc mà không cần chịu trách nhiệm về lời nói của mình vì ẩn danh;
(2) Trẻ có nguy cơ bị lộ thông tin cá nhân và trở thành nạn nhân của bạo lực mạng;
(3) Người hỗ trợ, những người bình luận, phản hồi chia sẻ của trẻ, không có chuyên môn, chưa chắc có năng lực thấu cảm (đồng cảm không có nghĩa là hỗ trợ giải quyết vấn đề), cũng không có trách nhiệm giúp đỡ trẻ như một người bạn ngoài đời.
Vì vậy, trẻ gặp nhiều nguy cơ khi chia sẻ vấn đề của mình trong các hội nhóm trên mạng. Các hội nhóm vẫn có thể đóng vai trò hỗ trợ đồng đẳng nếu được quản trị viên quản lý tốt, tiếp cận đúng cách.
Theo chị, khi công chúng ồ ạt tham gia, like, chia sẻ và tranh luận, hội nhóm... điều đó có nguy cơ biến thành nơi phán xét giữa cha mẹ và con cái không? Điều đó ảnh hưởng thế nào đến những người trẻ đã chia sẻ câu chuyện của mình?
Có nguy cơ này, nhưng cũng lưu ý rằng, khi cha mẹ tham gia vào các hội nhóm này, tính “an toàn”, “bảo mật” của các hội nhóm này giảm đi, trẻ sẽ lại có hội nhóm khác thay thế.
Chia sẻ trên hội nhóm, có nguy cơ là trẻ gặp những phản hồi tiêu cực, gây ảnh hưởng về tâm lý với trẻ, nhất là khi trẻ lại ở trạng thái tâm lý không vững vàng. Đây chính là một hình thức bạo lực mạng, để lại nhiều nguy cơ tâm lý cho trẻ.
Nhiều cha mẹ hoặc con cái, sau khi mối quan hệ đã xa cách, thậm chí không còn cơ hội nói lời xin lỗi. Có thể làm gì từ sớm để hai bên nhận ra tổn thương của nhau và trò chuyện trước khi mọi chuyện trở nên quá muộn?
PGS. TS Vũ Thu Trang: Trước tiên, cha mẹ nên nhìn nhận con như một mầm cây đang lớn, có ý kiến, cảm nhận và nhu cầu riêng. Vì vậy, cha mẹ cần bình tĩnh tìm hiểu những chia sẻ của con, không chỉ phản ứng với câu nói bề mặt như “Con ghét cha mẹ”, mà cần hỗ trợ dựa trên những chia sẻ sâu hơn: Điều gì khiến con không hài lòng, con mong muốn cha mẹ và mình thay đổi như thế nào.
Dành thời gian với con, lắng nghe con là những bước đầu tiên cha mẹ có thể làm. Cha mẹ cũng nên tìm hiểu thêm về kỹ năng làm cha mẹ trong bối cảnh hiện đại để hiểu hơn tâm lý của con.
Con cũng nên được dạy về quyền con người, để có quyền “ghét” cha mẹ khi bị bạo hành. Đặc biệt, con cần được dạy kỹ năng giao tiếp, kỹ năng xã hội và quản lý cảm xúc để biết cách bày tỏ, chia sẻ về bản thân phù hợp với người nghe, hoàn cảnh xã hội.
Ngoài ra, cần hướng tới các kênh hỗ trợ tâm lý cho trẻ ngoài cha mẹ, như họ hàng, bạn bè, thầy cô và tâm lý học đường.
Trân trọng cảm ơn PGS. TS Vũ Thu Trang!
