Yết hầu năng lượng nối vịnh Ba Tư với thế giới
Ngày 2/3, Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran (IRGC) tuyên bố đóng cửa Eo biển Hormuz. Bất kỳ tàu nào cố gắng đi qua, IRG và hải quân chính quy sẽ đốt cháy những con tàu đó.
Eo biển Hormuz là tuyến đường biển uốn cong nối vịnh Ba Tư với vịnh Oman, từ đó thông ra Ấn Độ Dương và các tuyến hàng hải quốc tế. Ở điểm hẹp nhất, eo biển này rộng khoảng 33 km, luồng hàng hải chỉ rộng 3 km mỗi chiều. Dù lãnh hải thuộc về Iran và Oman, Hormuz được xem là tuyến đường thủy quốc tế, nơi tàu thuyền các nước có quyền qua lại.
Vị trí địa lý đặc biệt khiến Hormuz trở thành điểm nghẽn then chốt của nguồn cung năng lượng toàn cầu. Trong lịch sử, khu vực này từng là một phần của các tuyến thương mại cổ đại, nơi gốm sứ, lụa, ngà voi và hàng dệt từ Trung Quốc đi qua để đến Trung Đông và châu Âu.
Bước sang thời hiện đại, vai trò ấy được nâng lên tầm chiến lược. Đây là lối ra biển chủ yếu cho dầu thô và khí đốt xuất khẩu từ Saudi Arabia, Kuwait, Iraq, Qatar, Bahrain, Các Tiểu vương quốc Arab Thống nhất (UAE) và Iran. Phần lớn nguồn cung này hướng về các thị trường châu Á, trong đó Trung Quốc là khách hàng dầu mỏ quan trọng của Iran.
Theo Cơ quan thông tin năng lượng Mỹ (EIA), Saudi Arabia và UAE có một số tuyến đường ống có thể chuyển dầu ra Biển Đỏ hoặc tránh Hormuz, nhưng phần lớn khối lượng vận chuyển qua eo biển này không có phương án thay thế để rời khỏi khu vực. Đồng nghĩa với việc nếu Hormuz bị gián đoạn, tác động sẽ không chỉ dừng ở khu vực Trung Đông mà lan rộng ra toàn cầu.
Lịch sử cho thấy, mỗi khi xuất hiện nguy cơ phong tỏa hoặc xung đột quanh Hormuz, giá năng lượng thế giới lập tức biến động. Trong cuộc xung đột Israel - Iran hồi tháng 6/2025, chỉ riêng những đe dọa nhằm vào tuyến đường này cũng đủ khiến giá dầu tăng vọt. Hormuz vì thế được coi là “yết hầu” của chuỗi cung ứng năng lượng toàn cầu.
Tàu thuyền neo đậu, chuỗi cung ứng chững lại
Căng thẳng mới giữa Mỹ và Iran nhanh chóng tác động trực tiếp đến hoạt động hàng hải trong khu vực. Hàng loạt hãng vận tải biển lớn phát đi cảnh báo dịch vụ và tạm dừng cho tàu qua Hormuz.
Tập đoàn vận tải Đan Mạch Maersk thông báo đình chỉ toàn bộ hoạt động qua eo biển cho đến khi có thông báo mới. Các hãng vận tải container lớn khác như Hapag-Lloyd, CMA CGM và MSC cũng đưa ra quyết định tương tự.
Theo giới chuyên gia logistics, trong bối cảnh rủi ro an ninh gia tăng, không chỉ chủ tàu mà cả các công ty bảo hiểm cũng dè dặt. Khi bảo hiểm hàng hải không sẵn sàng bảo lãnh, chi phí vận chuyển leo thang hoặc các chuyến đi buộc phải hủy bỏ.
Hệ quả là nhiều tàu chở dầu rơi vào tình trạng “án binh bất động”. Dữ liệu từ hãng phân tích Kpler cho thấy có khoảng 70 tàu chở dầu thô và 75 tàu chở sản phẩm dầu tinh chế đang ở trong vịnh Ba Tư, chờ cơ hội đi qua eo biển, cao gần gấp đôi so với mức thông thường. Bên ngoài khu vực, khoảng 60 tàu khác neo ở phía đông Hormuz trong trạng thái chờ đợi.
Khi tàu không thể di chuyển, chuỗi cung ứng năng lượng lập tức chậm lại. Điều này gây sức ép lên giá dầu thô, ảnh hưởng tới giá xăng, khí hóa lỏng và nhiều sản phẩm hóa dầu tại các thị trường nhập khẩu. Với các nền kinh tế phụ thuộc lớn vào năng lượng Trung Đông, đặc biệt ở châu Á, bất ổn tại Hormuz có thể chuyển hóa thành áp lực lạm phát.
Trong bối cảnh đó, Hormuz một lần nữa chứng minh vai trò chiến lược của mình. Chỉ cần lưu lượng tàu thuyền qua lại giảm mạnh hoặc bị gián đoạn tạm thời, thị trường toàn cầu đã phản ứng tức thì. Điều này cho thấy thế giới vẫn phụ thuộc đáng kể vào một điểm nghẽn địa lý rộng chưa đến 40 km.
Khi căng thẳng chưa hạ nhiệt và các hãng vận tải còn đứng ngoài cuộc, Hormuz vẫn là điểm nóng có thể định hình diễn biến giá dầu và thương mại toàn cầu trong ngắn hạn.