Loạt bài 5 kỳ “Để kinh tế nhà nước dẫn dắt, mở đường” phân tích những điểm nghẽn và đột phá để kinh tế nhà nước thực sự phát huy vai trò chủ lực trong giai đoạn mới.
Kỳ 1: Bài toán hiệu quả của doanh nghiệp nhà nước
Nắm giữ khối tài sản lớn, đóng vai trò chủ lực trong các ngành then chốt và được giao thực hiện nhiều nhiệm vụ chiến lược của Nhà nước, doanh nghiệp nhà nước (DNNN) là một trụ cột quan trọng của nền kinh tế.
Tuy nhiên, bức tranh thực tế cho thấy hiệu quả hoạt động của khu vực này chưa đồng đều, thậm chí trong nhiều trường hợp chưa theo kịp quy mô nguồn lực nắm giữ. Đây chính là vấn đề cốt lõi mà Nghị quyết số 79 của Bộ Chính trị đang đặt ra: tái định vị vai trò kinh tế nhà nước không chỉ ở quy mô, mà ở hiệu quả, năng lực dẫn dắt và sức lan tỏa.
Những mảng sáng - tối đan xen
Theo số liệu từ Bộ Tài chính, năm 2024, cả nước có 671 (473 doanh nghiệp do Nhà nước nắm giữ 100% vốn điều lệ và 198 doanh nghiệp do Nhà nước nắm giữ trên 50% vốn điều lệ). Trong đó, 6 tập đoàn kinh tế, 53 tổng công ty và phần lớn hoạt động trong các ngành, lĩnh vực then chốt của nền kinh tế.
Tổng tài sản của doanh nghiệp nhà nước đạt hơn 5,6 triệu tỷ đồng, vốn chủ sở hữu đạt gần 3 triệu tỷ đồng, tổng doanh thu đạt gần 3,3 triệu tỷ đồng, lợi nhuận trước thuế đạt hơn 227 ngàn tỷ đồng.
Các doanh nghiệp nhà nước tiếp tục tập trung nguồn lực cho các dự án trọng điểm quốc gia. Năm 2024, giá trị đầu tư hợp nhất của 19 tập đoàn, tổng công ty đạt khoảng 160 nghìn tỷ đồng, tương đương 80% kế hoạch năm và tăng tới 130% so với cùng kỳ.
Nhiều dự án lớn được triển khai đúng tiến độ, sử dụng hiệu quả các nguồn vốn vay quốc tế từ ADB, WB, JICA, như: Đường dây 500kV Quảng Trạch - Phố Nối, Nhà máy Nhiệt điện Nhơn Trạch 3&4, Nhà ga T3 - Cảng Hàng không quốc tế Tân Sơn Nhất…
Năm 2025, loạt doanh nghiệp nhà nước ghi nhận kết quả kinh doanh khả quan, thậm chí báo lãi kỷ lục và vượt kế hoạch đề ra. Tổng công ty Đầu tư và Kinh doanh vốn nhà nước (SCIC) ước đạt doanh thu 13.408 tỷ đồng, lợi nhuận sau thuế 11.197 tỷ đồng, vượt kế hoạch năm.
Tập đoàn Công nghiệp - Năng lượng Quốc gia Việt Nam (Petrovietnam - PVN) có năm thứ 4 liên tiếp lập kỷ lục về tổng doanh thu, đồng thời duy trì vị thế là doanh nghiệp nhà nước có lợi nhuận hợp nhất thuộc nhóm cao nhất, đạt 62.700 tỷ đồng, tăng 13% so với cùng kỳ, vượt 44% kế hoạch năm. Ở quy mô toàn tập đoàn, tổng doanh thu năm 2025 ước đạt 1,1 triệu tỷ đồng tương đương 9-10% GDP.
“Tinh thần của Nghị quyết 79 là thay đổi cách nhìn về doanh nghiệp nhà nước, từ dàn trải sang chọn lọc, từ quản lý hành chính sang đầu tư có định hướng” TS Nguyễn Minh Thảo - Viện Chiến lược và Chính sách Kinh tế-Tài chính.
Lũy kế năm 2025, doanh thu hợp nhất toàn Tập đoàn Công nghiệp Than - Khoáng sản Việt Nam (TKV) ước đạt 161 nghìn tỷ đồng, báo lãi 7.660 tỷ đồng, tương đương 225% kế hoạch năm và tăng 10% so với cùng kỳ.
Tuy nhiên, bức tranh này không đồng đều giữa các doanh nghiệp và chưa phản ánh đầy đủ vai trò dẫn dắt của toàn khu vực.
Tại báo cáo gửi Quốc hội về hoạt động đầu tư, quản lý, sử dụng vốn nhà nước tại doanh nghiệp trong phạm vi toàn quốc năm 2024, Chính phủ đánh giá, hiệu quả hoạt động của doanh nghiệp nhà nước tương xứng với nguồn lực nắm giữ. Vai trò dẫn dắt, tạo liên kết và hình thành chuỗi giá trị với khu vực tư nhân còn hạn chế.
Nhiều doanh nghiệp vẫn hoạt động theo mô hình khép kín, thiếu tính lan tỏa. Thủ tục đầu tư phức tạp, phân cấp chưa rõ ràng khiến doanh nghiệp chậm nắm bắt cơ hội thị trường.
Bên cạnh đó, vẫn còn doanh nghiệp thua lỗ kéo dài, mất an toàn tài chính; tiến độ cổ phần hóa, thoái vốn chậm; đổi mới quản trị doanh nghiệp chưa tiệm cận thông lệ quốc tế. Nguồn nhân lực chất lượng cao chưa được thu hút và sử dụng hiệu quả.
Dù vậy, không thể phủ nhận, với lợi thế từ nguồn vốn lớn, hệ thống cơ sở hạ tầng, mạng lưới rộng khắp, một số doanh nghiệp đã vươn lên đi đầu trong các lĩnh vực về công nghệ mới.
Các doanh nghiệp nhà nước cũng đã triển khai rà soát, đề xuất và cơ bản hoàn thành phương án xử lý các doanh nghiệp trực thuộc, dự án đầu tư thua lỗ, kém hiệu quả ngành công thương, đưa vào diện giám sát đặc biệt; xử lý tài chính, khắc phục dứt điểm các tồn tại trong hoạt động sản xuất kinh doanh, rà soát, xử lý công nợ, khắc phục mất an toàn tài chính; rà soát, xây dựng phương án thoái vốn đối với các dự án kém hiệu quả.
Doanh thu ước tính quy đổi của 20 doanh nghiệp nhà nước thuộc Bộ Tài chính năm 2025 ước tính là 2,2 triệu tỷ đồng, tăng trưởng bình quân đạt 10,16%. Trong đó, nhóm các doanh nghiệp về năng lượng (như PVN, EVN, TKV, Petrolimex...) đóng góp lớn vào mức tăng trưởng, cân đối tăng trưởng cho các nhóm ngành có mức tăng trưởng thấp hơn như các doanh nghiệp thuộc lĩnh vực nông nghiệp (lương thực, cà phê, lâm nghiệp...).
Nghị quyết 79 và cuộc tái định vị doanh nghiệp nhà nước
Ngày 6/1/2026, Tổng Bí thư Tô Lâm ký ban hành Nghị quyết số 79-NQ/TW của Bộ Chính trị về phát triển kinh tế nhà nước. Xuyên suốt Nghị quyết 79 là quan điểm nhất quán, kinh tế nhà nước giữ vai trò chủ đạo, là công cụ vật chất quan trọng để Nhà nước định hướng, điều tiết và ổn định kinh tế vĩ mô, đồng thời bảo đảm tự chủ chiến lược, tự cường và năng lực cạnh tranh tổng thể của nền kinh tế.
Trao đổi với PV Tiền Phong, ông Vũ Hồng Phương, Cục trưởng Cục phát triển doanh nghiệp nhà nước (Bộ Tài chính) nhận định, Nghị quyết số 79 tiếp tục khẳng định quan điểm kinh tế nhà nước giữ vai trò chủ đạo; đồng thời là nguồn lực đặc biệt quan trọng để Nhà nước kịp thời đáp ứng các yêu cầu đột xuất, cấp bách phát sinh.
Thực tiễn cho thấy, vai trò của doanh nghiệp nhà nước không thể hiện ở số lượng hay quy mô đơn thuần, mà ở vị trí quan trọng của khu vực này trong nền kinh tế và đời sống xã hội. trong các lĩnh vực then chốt.
“Chúng ta có thể nhìn thấy rất rõ dấu ấn của doanh nghiệp nhà nước trong giai đoạn vừa qua như: đóng góp lớn trong việc đảm bảo an ninh năng lượng quốc gia (EVN, PVN, Petrolimex); giữ vai trò chi phối trong công nghiệp điện tử viễn thông và công nghiệp quốc phòng (Viettel, VNPT, MobiFone); góp phần quan trọng phát triển hạ tầng giao thông, vận tải, logistics quốc gia (Tổng Công ty Hàng không Việt Nam, Tổng công ty Hàng hải Việt Nam, Tổng Công ty Đường sắt Việt Nam, Tổng công ty Cảng hàng không Việt Nam, Tổng Công ty Tân Cảng Sài Gòn…)”, ông Phương cho hay.
Đặc biệt, trong giai đoạn đại dịch COVID-19 và các đợt thiên tai, lũ lụt, doanh nghiệp nhà nước đã thể hiện rõ vai trò “trụ đỡ” của nền kinh tế thông qua việc cung cấp nền tảng số miễn phí, giảm giá dịch vụ viễn thông, vận chuyển vật tư, thiết bị vào vùng dịch, giảm giá điện, hỗ trợ trang thiết bị y tế và bảo quản vắc-xin.
TS Nguyễn Minh Thảo, Viện Chiến lược và Chính sách Kinh tế - Tài chính, cho rằng, Nghị quyết 79 đánh dấu sự thay đổi rất rõ trong định hướng phát triển khu vực doanh nghiệp nhà nước.
Trước đây, chính sách thường đi theo hướng duy trì doanh nghiệp nhà nước trên diện rộng, dàn trải ở nhiều lĩnh vực và nhiều quy mô khác nhau. Điều này dẫn đến tình trạng số lượng doanh nghiệp nhiều nhưng hiệu quả không đồng đều, nguồn lực bị phân tán.
Với tư duy mới, Nhà nước không còn đặt mục tiêu phát triển doanh nghiệp nhà nước theo chiều rộng, mà chuyển sang tập trung nguồn lực cho một số doanh nghiệp có vai trò dẫn dắt.
Trọng tâm là các tập đoàn, tổng công ty hoạt động trong những ngành then chốt, cốt lõi, có tính chiến lược và khả năng cạnh tranh ở tầm khu vực và toàn cầu. Theo TS Thảo, việc tập trung vốn cho các doanh nghiệp lớn được kỳ vọng tạo ra các “đầu tàu”, từ đó dẫn dắt và thu hút khu vực tư nhân trong nước tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị.
Một điểm mới quan trọng khác là cách tiếp cận trong quản lý và đầu tư vốn nhà nước. Thay vì chỉ nhấn mạnh cổ phần hóa, chính sách hiện nay hướng tới tái cơ cấu các cơ quan đại diện chủ sở hữu vốn, trong đó ở cấp trung ương là định hướng hình thành quỹ đầu tư quốc gia, mang tính đầu tư và phân bổ vốn chủ động hơn.
Đối với các tập đoàn, tổng công ty được giao thực hiện nhiệm vụ chính trị, công trình trọng điểm hoặc dự án đầu tư ra nước ngoài, Nhà nước cần có cơ chế bảo đảm đủ vốn. Điều này nhằm tránh tình trạng doanh nghiệp phải gánh nhiệm vụ lớn nhưng nguồn lực bị bó hẹp, ảnh hưởng đến khả năng mở rộng sản xuất, kinh doanh.
Nghị quyết 79 cũng mở ra các cơ chế linh hoạt hơn về quản trị, như thí điểm thuê giám đốc, tổng giám đốc đối với một số doanh nghiệp nhà nước. Tuy nhiên, việc áp dụng cần có tiêu chí rõ ràng, không triển khai đại trà.
“Thách thức lớn nhất trong thời gian tới là khâu cụ thể hóa các chủ trương bằng luật, nghị quyết của Quốc hội và các nghị định của Chính phủ. Các tiêu chí như doanh nghiệp nào được tập trung vốn, mức độ giữ lại lợi nhuận 50%, 70% hay 100% cần được quy định minh bạch, gắn với từng ngành, từng lĩnh vực”, bà Thảo đề xuất.
Bên cạnh hiệu quả kinh tế, hệ thống tiêu chí đánh giá doanh nghiệp nhà nước cũng cần tính đến yếu tố xã hội. Bởi trong nhiều trường hợp, doanh nghiệp nhà nước không chỉ hoạt động vì lợi nhuận mà còn thực hiện các nhiệm vụ xã hội, an sinh theo yêu cầu của Nhà nước.