Quá tải, chen lấn, rác thải, thương mại hóa và những hành vi lệch chuẩn từng khiến không ít lễ hội rơi vào tình trạng rối ren, xô bồ. Năm nay có một chuyển động đáng chú ý, đó là việc ứng dụng trí tuệ nhân tạo và công nghệ số vào quản lý lễ hội, đồng thời siết chặt các chuẩn mực văn hóa để giữ gìn bản sắc và sự tôn nghiêm.
Công nghệ làm “hậu cần”
Điểm thay đổi rõ rệt nhất của mùa lễ hội xuân Bính Ngọ là cách tiếp cận quản lý. Thay vì chỉ dựa vào nhân lực và biện pháp thủ công, nhiều địa phương đã đưa AI và công nghệ số vào hỗ trợ điều phối, giám sát và truyền thông lễ hội.
Tại các lễ hội lớn ở Hà Nội và một số tỉnh phía Bắc, hệ thống camera thông minh được lắp đặt tại những điểm trọng yếu, cho phép theo dõi mật độ người theo thời gian thực. AI phân tích dữ liệu hình ảnh để cảnh báo sớm nguy cơ quá tải, từ đó giúp ban tổ chức chủ động phân luồng, giãn dòng người hoặc điều chỉnh thời gian tham quan. Việc bán vé điện tử, kiểm soát vé bằng mã QR đã hạn chế đáng kể tình trạng vé giả, cò mồi và ùn tắc tại cổng vào. Tất cả những điều này đều đã được văn bản hóa bằng Kế hoạch 30/KH-UBND về quản lý và tổ chức lễ hội năm 2026.
Tuần qua, Sở Văn hóa và Thể thao Hà Nội đã tổ chức các đoàn kiểm tra liên ngành trước mùa hội, tập trung vào nhóm lễ hội thu hút đông người như Hội Gióng Sóc Sơn, đền Hai Bà Trưng, Cổ Loa… với trọng tâm chuẩn bị phương án phân luồng, dịch vụ, vệ sinh môi trường và kỷ cương lễ hội.
Lễ hội du lịch Chùa Hương 2026 diễn ra từ 18/2 đến 11/5/2026 đã công bố các giải pháp gồm bán vé điện tử, bán vé online, kiểm soát QR, lắp camera AI để chủ động phân luồng, kèm tổ phản ứng nhanh và đường dây nóng. Đây là gói giải pháp đánh trực diện vào những điểm nghẽn lặp đi lặp lại của những lễ hội quy mô lớn, đó là ùn tắc cổng soát vé, chen lấn tại nút giao và chậm xử lý sự cố.
Hội xuân Yên Tử (Quảng Ninh) dự kiến khai hội ngày 26/2, được chuẩn bị theo hướng chủ động kiểm soát dòng khách hành hương trong các khung thời gian cao điểm. Ban tổ chức tập trung hoàn thiện hệ thống chỉ dẫn số, phân luồng tham quan và quản lý dịch vụ theo tuyến, kết hợp công bố sớm lịch khai hội, sơ đồ không gian và thông tin tuyến điểm trên các nền tảng số chính thống. Cách làm này nhằm hạn chế tình trạng dồn ứ cục bộ, quá tải dịch vụ và tâm lý đi hội theo đám đông.
Lễ hội Khai ấn đền Trần (phường Nam Định, tỉnh Ninh Bình) có lịch tổ chức từ 27/2 đến 4/3/2026. Đây là dạng lễ hội có tính nghi lễ cao, trong đó thời điểm thực hành nghi thức giữ vai trò then chốt. Vì vậy, công tác tổ chức năm nay đặt trọng tâm vào kiểm soát an ninh trật tự, tổ chức xếp hàng, quản lý hoạt động dịch vụ phát sinh và xử lý các tình huống nhạy cảm gắn với tâm lý cầu may. Việc phân công lực lượng, bố trí không gian hành lễ và siết chặt các khâu dịch vụ được xem là yếu tố quyết định để bảo đảm lễ hội diễn ra đúng bản chất tín ngưỡng, hạn chế các biến dạng từng gây tranh luận trong nhiều mùa trước.
Với Hội Lim (Bắc Ninh), kế hoạch cho thấy lễ hội diễn ra 2 ngày 28/2 đến 1/3/2026 (tức 12-13 tháng Giêng), trên địa bàn 7 thôn của tổng Nội Duệ xưa, trung tâm là khu vực núi Lim. Dạng lễ hội “mở” như Lim thường gặp rủi ro lộn xộn từ dịch vụ tự phát, bãi gửi xe, hàng quán lấn chiếm, vì vậy việc chuẩn hóa thông tin tuyến không gian và quy hoạch điểm dịch vụ qua các kênh số, kết hợp giám sát hiện trường đã được ban tổ chức quán triệt để bảo vệ “chất” của lễ hội Quan họ.
Theo đại diện ban tổ chức lễ hội Lim, việc ứng dụng AI trong quản lý lễ hội không nhằm thay thế con người, mà đóng vai trò hỗ trợ gìn giữ di sản. Công nghệ số giúp số hóa các làn điệu Quan họ cổ, lưu trữ, phân loại và giới thiệu đến công chúng thông qua các nền tảng thông minh. AI hỗ trợ dịch thuật, thuyết minh đa ngữ, giúp du khách quốc tế hiểu sâu hơn về giá trị của di sản đã được UNESCO ghi danh. Trong không gian lễ hội, hệ thống giám sát thông minh bảo đảm trật tự, an toàn, đồng thời không làm ảnh hưởng đến tính mộc mạc, truyền thống của sinh hoạt Quan họ.
Giữ bản sắc trong bối cảnh hiện đại hóa
Song song với việc ứng dụng công nghệ vào quản lý, cách tổ chức lễ hội năm nay cũng được điều chỉnh theo hướng đề cao nghi lễ, kỷ cương và tính cộng đồng, thay vì chạy theo quy mô và hình thức.
Tại nhiều không gian tín ngưỡng truyền thống, công tác tổ chức đang được điều chỉnh theo hướng tinh gọn, tiết chế hình thức và tập trung vào nghi lễ cốt lõi. Ở đền Hai Bà Trưng (Mê Linh), phần lễ được tổ chức trang trọng, chương trình nghệ thuật giới hạn trong 30 phút để tránh phô trương, trong khi phần hội tập trung vào các hoạt động văn hóa, thể thao truyền thống phù hợp với thuần phong mỹ tục.
Theo Phó Chủ tịch UBND xã Mê Linh Trần Sỹ Đạt, xã đã triển khai nghiêm túc các quy định của pháp luật về quản lý và tổ chức lễ hội, trong đó yêu cầu các cơ quan, đơn vị, Ban Tổ chức lễ hội thực hiện đúng tinh thần tiết kiệm, không phô trương, không lợi dụng lễ hội để trục lợi; bảo đảm lễ hội diễn ra trang nghiêm, đúng bản chất văn hóa truyền thống. Tất cả tiểu ban quản lý di tích đã ký cam kết thực hiện “Bộ tiêu chí về môi trường văn hóa trong lễ hội truyền thống” và triển khai xuống các thôn, bảo đảm lễ hội diễn ra an toàn, văn minh.
Với hơn 150 lễ hội đầu xuân, các địa phương miền núi phía Bắc như Lào Cai đang điều chỉnh công tác tổ chức theo quy mô và điều kiện thực tế. Các nghi lễ được giữ đúng chuẩn, trong khi hoạt động dịch vụ được kiểm soát chặt chẽ để tránh làm biến dạng không gian tín ngưỡng. Đại diện một số cơ sở thờ tự cho biết, việc hướng dẫn người dân và du khách thực hành nghi lễ đúng phong tục đã giúp giảm đáng kể những hành vi phản cảm từng gây tranh cãi.
PGS.TS Bùi Hoài Sơn, Ủy viên chuyên trách Ủy ban Văn hóa - Xã hội của Quốc hội cho rằng: “Chuyển đổi số trong tổ chức và quản lý lễ hội là xu hướng tất yếu để biến di sản thành tài sản, góp phần thúc đẩy công nghiệp văn hóa. Nhiều quốc gia đã ứng dụng thực tế ảo (VR), thực tế tăng cường (AR) giúp du khách có trải nghiệm phong phú hơn và Việt Nam cũng đang triển khai mô hình này ở một số nơi. Bên cạnh đó, việc xây dựng một hệ sinh thái du lịch thông minh, kết hợp thương mại điện tử với các sản phẩm lưu niệm số hóa sẽ góp phần tạo động lực phát triển bền vững”.
Song song với các giải pháp công nghệ, năm nay câu chuyện môi trường và rác thải của các lễ hội cũng được đưa ra như một tiêu chí đánh giá chất lượng tổ chức. Một khảo sát được UNDP (Chương trình Phát triển Liên Hợp Quốc) phối hợp với Cục Du lịch quốc gia Việt Nam công bố gần đây cho thấy khách du lịch lưu trú phát sinh trung bình khoảng 1,2 kg rác mỗi ngày đêm, khách không lưu trú khoảng 0,5 kg/ngày, trong đó rác nhựa dùng một lần chiếm tỷ trọng đáng kể. Con số này đặt mùa lễ hội vào một thực tế là ngoài quản lý dòng người, ban tổ chức còn phải tính toán chính xác bài toán rác thải, nhà vệ sinh, điểm tập kết và tần suất thu gom.
