Những ngày qua, nhóm “Con ghét bố mẹ” thu hút sự chú ý khi nhiều trẻ chia sẻ về những tổn thương, mâu thuẫn và khó khăn trong mối quan hệ với cha mẹ, người thân. Hiện tượng này đặt ra câu hỏi về cách cha mẹ và nhà trường đồng hành với trẻ trong quá trình trưởng thành.
Trao đổi với Dân trí, ThS Nguyễn Thúy Uyên Phương, Chủ tịch Hội đồng Hệ thống trường song ngữ liên cấp ICS cho rằng, không nên vội quy kết trẻ vô ơn hay nổi loạn. Người lớn cần nhận diện những khoảng trống trong giao tiếp gia đình, tạo môi trường an toàn để trẻ bộc lộ cảm xúc, đồng thời dạy các em biết thấu hiểu và chia sẻ.
“Đằng sau sự phản kháng có thể là tiếng kêu cứu của trẻ”
Bà đánh giá như thế nào về hiện tượng nhóm “Con ghét bố mẹ”. Những chia sẻ của các em phản ánh điều gì về mối quan hệ giữa cha mẹ và con cái hiện nay?
- Tôi không nhìn hiện tượng này bằng con mắt phán xét, cũng không vội kết luận rằng trẻ em ngày nay trở nên vô ơn hay nổi loạn. Chữ “ghét” mang năng lượng tiêu cực, nhưng đằng sau sự phản kháng ấy có thể là tiếng kêu cứu của sự tủi thân, cảm giác bất lực khi khát khao được thấu hiểu không được đáp ứng.
Đọc những tâm sự ấy, tôi trăn trở trước những cách hành xử của người lớn có thể vô tình gây tổn thương sâu sắc cho con, khiến các em cảm thấy gia đình không còn là nơi an toàn để thuộc về.
Hiện tượng này cũng cho thấy mặt trái trong cách người trẻ tiếp cận mạng xã hội. Các em có nhiều nền tảng để bộc bạch suy nghĩ cá nhân, đây về bản chất là một sự tiến bộ. Tuy nhiên, khi thiếu người lớn có chuyên môn đồng hành, phản hồi và giúp điều hòa cảm xúc, các diễn đàn ẩn danh có thể khiến những suy nghĩ tiêu cực bị khuếch đại qua hiệu ứng đám đông.
Việc nhiều người trẻ không thể kết nối, chia sẻ với cha mẹ có phải là sự “đứt gãy” trong mối quan hệ hay còn liên quan đến cách giáo dục từ nhỏ?
- Sự đứt gãy hiếm khi xảy ra đột ngột mà thường là hệ quả của những vết rạn nứt trong giao tiếp, tích tụ qua nhiều năm.
Khi một đứa trẻ bộc lộ cảm xúc buồn bã, lo âu nhưng bị người lớn gạt đi, các em sẽ ghi nhận rằng, nói ra suy nghĩ của mình không phải là điều an toàn. Đến tuổi dậy thì, khi nhu cầu khẳng định bản thân và tính độc lập tăng lên, sự thiếu hụt nền tảng giao tiếp ấy có thể bộc phát thành sự cự tuyệt kết nối.
Nguyên nhân còn đến từ sự thay đổi trong ưu tiên của phụ huynh và sự lấn át của công nghệ. Cha mẹ ngày nay đối mặt với nhiều áp lực, đồng thời có công việc và nhu cầu cá nhân cần theo đuổi. Thời gian dành cho con vì thế có thể bị thu hẹp.
Tình trạng mất kết nối càng trầm trọng khi chính người lớn cũng bị cuốn vào thiết bị điện tử. Khi sự hiện diện về thể chất không đi cùng kết nối về tinh thần, trong khi giao tiếp chủ yếu xoay quanh thành tích và điểm số, mối quan hệ gia đình rất dễ đi vào ngõ cụt.
Cha mẹ cần tạo không gian an toàn để con chia sẻ
Vậy theo bà, khi học sinh gặp khó khăn, bế tắc trong mối quan hệ với cha mẹ, các em nên tìm kiếm sự hỗ trợ từ ai?
- Khi rơi vào bế tắc, các em không nên giữ tổn thương một mình, nhưng cũng cần thận trọng khi tìm kiếm sự đồng cảm từ người lạ trên mạng. Các em có thể tìm đến thầy cô, chuyên viên tham vấn học đường hoặc người thân đáng tin cậy. Trong trường hợp khẩn cấp hoặc cảm thấy không an toàn, Tổng đài quốc gia bảo vệ trẻ em 111 là một kênh hỗ trợ. Chìa khóa nằm ở cách hành xử của người lớn, dù là cha mẹ hay thầy cô. Kỹ năng quan trọng nhất là lắng nghe thấu cảm. Khi trẻ chia sẻ, người lớn cần tạm gác nhu cầu phán xét, dạy dỗ hoặc lập tức đưa ra giải pháp, trước hết hãy ghi nhận cảm xúc của các em. Quan trọng nữa là không tùy tiện kể lại chuyện riêng tư của trẻ cho người khác hoặc dùng những lời tâm sự ấy để trách móc về sau. Sự an toàn về tâm lý chỉ được thiết lập khi trẻ tin rằng người lớn tôn trọng thế giới nội tâm của mình, cho phép các em mắc lỗi và sẵn sàng nhận lỗi khi cư xử chưa đúng mực. Một kênh hỗ trợ khác cũng cần được chú ý là bạn bè cùng trang lứa. Trẻ thường dễ mở lòng với bạn bè hơn người lớn.
Ngoài gia đình, thầy cô có thể hỗ trợ và đồng hành với học sinh như thế nào để giúp các em vượt qua những bế tắc tâm lý?
- Giáo dục không chỉ là truyền đạt tri thức mà còn là quá trình đồng hành cùng sự phát triển tâm lý của con người. Khi nền tảng gia đình tạm thời lỏng lẻo, vai trò của giáo viên trở nên quan trọng. Thầy cô thường là những người có thể nhận ra sớm những thay đổi bất thường của học sinh. Một khoảng thời gian ngắn nán lại cuối giờ, một câu hỏi thăm chân thành, không phán xét cũng có thể trở thành điểm tựa, giúp các em lấy lại sự cân bằng. Tuy nhiên, nhà trường và giáo viên đang phải gánh nhiều kỳ vọng, trong khi môi trường học đường vẫn chịu áp lực về điểm số và thi cử. Thời gian học ở trường kéo dài nhưng những khoảng trống để thầy trò thực sự quan sát, lắng nghe nhau lại không nhiều.
Chúng ta không thể dạy con điềm tĩnh nếu bản thân dễ nổi nóng
Giáo dục từ gia đình và nhà trường có ý nghĩa như thế nào đối với quá trình trưởng thành và khả năng xây dựng các mối quan hệ của trẻ sau này, thưa bà?
- Cách một đứa trẻ được đối xử trong những năm tháng đầu đời góp phần định hình cách các em bước ra xã hội, tương tác và xây dựng các mối quan hệ khi trưởng thành. Tôi đặc biệt muốn nhấn mạnh sức mạnh của “thân giáo”. Trẻ có thể không ghi nhớ hết những bài học đạo đức hay lời răn dạy, nhưng luôn quan sát và ghi nhận hành vi, thái độ của người lớn. Chính cha mẹ và thầy cô là những tấm gương trực quan, có sức ảnh hưởng mạnh mẽ hơn nhiều bài giảng. Vì vậy, người lớn cần thực hành nhất quán những giá trị và phẩm chất mà mình muốn truyền dạy cho trẻ. Chúng ta không thể dạy con điềm tĩnh nếu bản thân dễ nổi nóng, cũng không thể dạy con thấu cảm khi người lớn đối xử với nhau thiếu tôn trọng. Khi được lắng nghe và sống trong môi trường tôn trọng, trẻ có thể xây dựng lòng tự trọng vững vàng, hiểu giá trị bản thân và biết điều hòa cảm xúc thay vì dồn nén. Quan trọng hơn, việc được tôn trọng ý kiến từ nhỏ giúp trẻ hình thành khả năng thiết lập ranh giới cá nhân, dám nói “không” và lên tiếng tìm kiếm sự giúp đỡ khi đối mặt với bạo lực, xâm hại hoặc những cám dỗ.
Để tạo nên sự thấu hiểu theo cả hai chiều trong gia đình, cha mẹ cần thay đổi điều gì?
- Làm cha mẹ trong thời đại này đòi hỏi sự học hỏi không ngừng, chứ không thể chỉ dựa vào bản năng hay kinh nghiệm cũ. Cha mẹ cần chuyển từ vai trò “người quản lý” sang “người đồng hành”. Hãy dành một khoảng thời gian cố định mỗi ngày để trò chuyện với con, không bị ngắt quãng bởi thiết bị số, không chỉ hỏi chuyện bài vở hay thành tích.
Cha mẹ cũng cần dám chia sẻ những góc khuất, sự tổn thương và áp lực của chính mình. Sự cảm thông của trẻ cần được nuôi dưỡng qua những trải nghiệm chia sẻ thực tế, chứ không thể hình thành từ việc bị áp đặt hoặc nghe người lớn kể công.
Tuy nhiên, chúng ta cũng cần những giải pháp ở cấp độ xã hội và nhà trường, trong đó có việc xây dựng chính sách phù hợp về cách thức, độ tuổi trẻ tiếp cận không gian mạng; dành thời lượng xứng đáng cho giáo dục cảm xúc, kỹ năng sống trong kỷ nguyên số và năng lực tự nhìn nhận; đồng thời tăng cường đào tạo, tập huấn giáo viên về kỹ năng đồng hành tâm lý với học sinh tuổi vị thành niên.
Cảm ơn bà đã dành thời gian chia sẻ !
