Sức ép thiếu nước, sụt lún, sạt lở
Hiện, Cà Mau gần như là tỉnh duy nhất khu vực Đồng bằng sông Cửu Long (ĐBSCL) chưa tiếp cận được nguồn nước ngọt bổ sung từ sông Hậu, sông Tiền. Nước ngọt cho sinh hoạt, sản xuất trong tỉnh chủ yếu nhờ nước mưa và nước ngầm. Do đó, vào mùa khô, kênh rạch cạn nước, Cà Mau luôn đối mặt nguy cơ thiếu nước ngọt, sụt lún, sạt lở đất, đặc biệt những mùa hạn mặn gay gắt (như mùa khô 2024-2025), nguy cơ này tăng theo những bất thường của thời tiết do biến đổi khí hậu, nước biển dâng. Để có nước, buộc phải tăng khai thác nước ngầm, việc này lại tạo ra tác động tiêu cực làm sụt lún, sạt lở thêm nghiêm trọng.
Sau sáp nhập với tỉnh Bạc Liêu, tỉnh Cà Mau hiện nay gần như bao trọn toàn vùng bán đảo nơi cực Nam, cũng tạo ra thuận lợi cho các giải pháp cấp nước liên vùng, liên tỉnh.
Tại Hội thảo An ninh nguồn nước ĐBSCL trước biến đổi khí hậu do báo Tiền Phong và UBND TP. Cần Thơ tổ chức mới đây, ông Phạm Văn Mười - Phó Giám đốc Sở NN&MT tỉnh Cà Mau cũng nêu ra thực tế trên. Do đó, thời gian tới, Cà Mau sẽ ưu tiên nghiên cứu các phương án khai thác nước mặt, giảm khai thác nước ngầm để đảm bảo tính bền vững.
Để đảm bảo an ninh nguồn nước cho tỉnh, theo ông Mười, Cà Mau đang nghiên cứu 4 giải pháp trọng tâm, như xem xét ứng dụng công nghệ chuyển nước mặn thành ngọt cho sinh hoạt; đầu tư hồ chứa nước ngọt; nâng cấp, hoàn thiện hệ thống cấp nước.
Đặc biệt, ông Mười cho biết, tỉnh đã và đang nghiên cứu, đẩy nhanh phương án dẫn nước thô từ sông Hậu về Cà Mau nhằm bổ sung nguồn nước ngọt ổn định, lâu dài. Đây là giải pháp cần thiết xem xét đầu tư thời gian tới cho mục tiêu dài hạn.
Hơn 5.000 tỷ đồng làm đường ống đưa nước về
Giải pháp dẫn nước sông Hậu về Cà Mau không mới, nhưng nổi lên như giải pháp khả thi nhất hiện nay, cả về kỹ thuật lẫn kinh tế. Trong khi đầu tư kênh đào vừa tốn kém, vừa khó ứng phó với xâm nhập mặn (thực tế từ kênh Quản Lộ - Phụng Hiệp), một giải pháp khả thi hơn đã và đang được Cà Mau nghiên cứu, đề xuất là hệ thống ống dẫn, trạm bơm đưa nước ngọt từ sông Hậu về Cà Mau. Nước ngọt từ hệ thống này trước tiên ưu tiên cấp cho sinh hoạt, sản xuất công nghiệp, sau đó cho sản xuất nông nghiệp và cấp bù vào những vùng ngọt đang sụt lún.
Khi có nguồn nước mặt thay thế, không chỉ đảm bảo nguồn nước ổn định, kể cả trong mùa khô, còn từng bước thay thế nước ngầm, góp phần giảm sụt lún, sạt lở (như khu vực Năm Căn, Gạch Gốc và một số vùng Nam Cà Mau).
Tháng 1 vừa qua, Công ty TNHH Samsung E&A Việt Nam và Công ty CP Ngành nước DNP (DNP Water) đã chính thức trình và làm việc với lãnh đạo tỉnh Cà Mau đề xuất Dự án Trạm bơm nước thô vùng Tây Nam sông Hậu và hệ thống tuyến ống truyền tải. Dự án này tương tự các phương án dẫn nước trước đó Cà Mau đã nghiên cứu.
Trên cơ sở nghiên cứu thực tế, Samsung E&A Việt Nam và DNP Water đề xuất hệ thống ống sẽ đưa nước thô từ sông Hậu về Cà Mau, nước được cấp lại cho các nhà máy xử lý nước sạch sinh hoạt hiện có của địa phương (như tại Cà Mau, Bạc Liêu và Sóc Trăng cũ). Do không phải đầu tư nhà máy xử lý nước liên tỉnh quy mô lớn, sẽ tối ưu chi phí, tận dụng tối đa hệ thống nhà máy xử lý, đường truyền dẫn nước sẵn có, không làm xáo trộn hoạt động cấp nước sinh hoạt.
Theo đề xuất, dự án đầu tư một trạm bơm nước thô công suất khoảng 600.000 m³/ngày đêm (dự kiến đặt tại Phong Điền, Cần Thơ), hệ thống trạm bơm tăng áp và 9 tuyến ống truyền tải chính có đường kính lớn (1-2m). Tuyến ống đặt dọc theo hành lang đường cao tốc, trục giao thông lớn, thuận lợi cho giải phóng mặt bằng và thi công.
Tổng mức đầu tư dự án trên khoảng 5.396 tỷ đồng, giá bán buôn nước thô cho các nhà máy khởi điểm khoảng 4.200 đồng/m³. Dự án dự kiến đáp ứng đủ nhu cầu nước cho khu vực đô thị của Cà Mau, Bạc Liêu, Sóc Trăng cũ từ năm 2029, từng bước mở rộng tới khu vực nông thôn theo giai đoạn. Nhà đầu tư kiến nghị tỉnh Cà Mau hỗ trợ quá trình hoàn thiện thủ tục dự án, có cơ chế phối hợp giữa nhà đầu tư với chính quyền và các đơn vị cấp nước. Nhà đầu tư cam kết, khi được chấp thuận chủ trương đầu tư, sẽ triển khai dự án bảo đảm tiến độ, chất lượng và hiệu quả đúng quy định.
Tại buổi làm việc trên, các sở ngành Cà Mau thống nhất đánh giá dự án có ý nghĩa quan trọng đối với bảo đảm an ninh nguồn nước của tỉnh. Ông Lê Văn Sử - Phó Chủ tịch UBND tỉnh Cà Mau đánh giá cao ý tưởng và tính cấp thiết của dự án, hướng tiếp cận phù hợp với các chủ trương, quy hoạch vùng và tỉnh, góp phần bảo đảm an ninh nguồn nước. Dự án cũng góp phần từng bước chuyển từ khai thác nước ngầm sang dùng nước mặt, bảo vệ tài nguyên, môi trường và phục vụ phát triển lâu dài của tỉnh. Tỉnh Cà Mau sẽ lập tổ công tác nghiên cứu đề xuất dự án do Sở Xây dựng chủ trì, sau đó báo cáo UBND tỉnh xem xét theo thẩm quyền.
Câu chuyện dẫn nước sông Hậu về bán đảo Cà Mau không mới, giai đoạn 1990-2007, tuyến kênh Quản Lộ - Phụng Hiệp đã được đầu tư, cấp nước cho một phần của Sóc Trăng, Bạc Liêu và Cà Mau cũ. Dù vậy, thực tế khu vực Cà Mau cũ hưởng lợi không nhiều từ nước ngọt của kênh này, vì khi mặn vào sâu, chính tuyến kênh này cũng bị nhiễm mặn.
Mùa khô năm nay, dù tình hình hạn, mặn không quá gay gắt, nhưng Đài Khí tượng Thủy văn Cần Thơ dự báo, cuối tháng 3, đầu tháng 4 này, trên kênh Quản Lộ - Phụng Hiệp, độ mặn từ 1,5-2,5‰ dự báo sẽ lấn sâu tới kênh Mang Cá và trạm Phụng Hiệp (phường Ngã Bảy, Cần Thơ).