“Báu vật dân gian sống”
Anh Minh Tâm, một cây viết ở Ninh Bình, khi tiếp chúng tôi trong chuyến du xuân đầu năm có nhắc, đã đến đây nhất định phải qua đền Thái Vi, ở đó có một “báu vật dân gian sống” rất đáng gặp.
Đền đá Thái Vi hiện thuộc phường Nam Hoa Lư, tỉnh Ninh Bình, nằm trong vùng lõi của quần thể danh thắng Tràng An được tu bổ, sửa chữa vào năm ngoái với cột và tường được làm toàn bộ bằng đá xanh ở Ninh Bình. Ngôi đền lần đầu được xây dựng từ năm 1280, trên nền đất của hành cung Vũ Lâm, một căn cứ địa trong cuộc kháng chiến chống Nguyên Mông lần thứ 2 của nhà Trần.
Trải qua nhiều lần trùng tu, đến năm 1926, đền được xây lại hoàn toàn bằng đá theo thế “nội công, ngoại quốc”, phía trước có giếng Ngọc bằng đá xanh, phía sau tựa dãy núi Cẩm Sơn. Hai bên Nghi môn đá đặt đôi ngựa đá xanh nguyên khối, chạm khắc cầu kỳ. Theo lời anh Tâm, đôi ngựa đá này có từ năm 1926, đến nay đã chẵn 100 tuổi. Bước qua Nghi môn còn có gác chuông làm bằng gỗ lim, treo một quả chuông đúc từ khoảng năm Chính Hòa thứ 19 (năm 1698).
Hơn 20 năm nay, cụ Chu Văn Thim là thủ từ của ngôi đền này. Ở tuổi ngoài 80, cụ vẫn đều đặn có mặt từ sớm để mở cửa đền, quét dọn sân, chuẩn bị hương án. Khi có đoàn khách đến, cụ hướng dẫn cách dâng hương, giới thiệu từng gian thờ, giải thích về lịch sử hình thành ngôi đền.
Cụ nói mình làm thủ từ hơn hai thập kỷ. Trong thời gian ấy, cụ gặp đủ loại khách, từ dân địa phương, học sinh, sinh viên đến khách quốc tế. “Là thủ từ thì không chỉ thuần thục về lễ nghi cúng tế, mà còn phải như một hướng dẫn viên, giúp khách hiểu tường tận lịch sử của dân tộc Việt Nam, của mảnh đất, con người Cố đô Hoa Lư”, cụ chia sẻ.
Để có thể trả lời những câu hỏi của du khách, trong đó có nhiều câu hỏi khó của nhà nghiên cứu, người yêu thích lịch sử, cụ dành thời gian đọc sách báo, sưu tầm câu chuyện dân gian về công đức các vua nhà Trần. Cho nên, những câu chuyện của cụ đều có chứng có cứ, có sự hấp dẫn của tri thức dân gian đúc kết qua mấy nghìn năm.
Trước đôi ngựa đá chầu hai bên Nghi môn, cụ nói rõ kích thước từng con ngựa: cao 1,63 mét, dài khoảng 1,67-1,79 mét, đặt trên bệ đá dày 0,14-0,15 mét. Cụ chỉ vào phần yếm ngựa, hoa văn chạm khắc, tai, mắt, đuôi thõng xuống rồi khẳng định: “Gỗ khắc thế nào thì đá khắc được thế ấy. Trăm năm trước chưa có máy khắc đá, người ta khắc bằng tay cả”.
Sau đó, cụ nhắc hai câu thơ của Vua Trần Nhân Tông bằng chữ Hán: “Xã tắc lưỡng hồi lao thạch mã/ Sơn hà thiên cổ điện kim âu”, không quên kèm bản dịch: “Xã tắc hai phen chồn ngựa đá/ Non sông nghìn thuở vững âu vàng”.
Trong khi cụ Thim kể lại hoàn cảnh Vua Trần Nhân Tông sáng tác bài thơ vào năm 1288 tại Chiêu Lăng, nhà nghiên cứu Nguyễn Khoa nói riêng với tôi: “Không sai chi tiết nào, đúng thật là báu vật dân gian”.
Nhưng mà những câu chuyện chưa phải là điểm hấp dẫn nhất ở cụ Thim. Thứ khiến cho khách tham quan cả trong và ngoài nước đã gặp là không quên được chính là khả năng chơi nhạc cụ và làm nhạc cụ của cụ Thim.
Cụ Thim chưa từng học qua trường lớp về nhạc cụ hay nhạc lý. Cụ kể, ban đầu vì thích mà mua một chiếc đàn bầu, mày mò tự học cách chơi. Sau khi quen tay, cụ nảy ra ý định tự làm đàn. Những chiếc đàn đầu tiên được làm từ ống bương, hình thức còn thô, phải mất khá nhiều thời gian sửa đi đổi lại mới tạo được âm thanh ưng ý. Bây giờ thì chỉ cần 2 ngày công là cụ Thim đã hoàn thành được một chiếc đàn bầu. Đàn đơn sơ nhưng âm thanh trầm bổng, da diết, được khá nhiều người yêu thích.
Có tháng, cụ làm và bán tới cả chục chiếc đàn bầu cho khách yêu nhạc. Có khi gặp người đặc biệt yêu thích nhạc cụ dân tộc, cụ sẵn sàng tặng đàn.
Trước đây, để tạo thêm hoạt động văn hóa tại đền, cụ cùng một số người cao tuổi ở xã Ninh Hải thành lập một nhóm nhạc dân tộc. Người chơi trống, người đánh đàn nhị, đàn bầu, thổi sáo. Nhóm biểu diễn các thể loại chầu văn, cải lương, chèo, quan họ trong những dịp lễ hội hoặc khi có đoàn khách đông. Cụ Thim có khả năng chơi nhiều nhạc cụ truyền thống như đàn bầu, sáo, trống, phách, khèn… và có thể biểu diễn nhiều thể loại nhạc từ chèo, xẩm, cải lương đến cả những bản nhạc nước ngoài.
Theo cụ kể, nhiều thành viên trong nhóm nay đã qua đời, nhóm không còn duy trì được. Cụ tiếp tục chơi đàn một mình mỗi khi có dịp hoặc khách yêu cầu.
Mang câu chuyện Việt Nam ra thế giới
Đặc điểm của khu du lịch Tràng An là có nhiều khách nước ngoài. Để “hội nhập”, cụ Thim tự học những kỹ năng giao tiếp cơ bản bằng tiếng Anh và tiếng Pháp, nhờ thế, số “tim” và «like» cụ nhận được trên mỗi đoạn video cứ tăng dần theo độ lan tỏa của các nền tảng.
Trong hơn 20 năm làm thủ từ, cụ Chu Văn Thim được trao Bằng khen của T.Ư Hội Người cao tuổi Việt Nam, Giấy khen của Sở Văn hóa và Thể thao Ninh Bình, của huyện Hoa Lư, của xã Ninh Hải (cũ), Bằng khen của Trưởng Đại diện UNESCO tại Việt Nam vì những đóng góp lâu dài của cụ Thim trong việc gìn giữ di sản tại đền Thái Vi và những đóng góp cho việc thực hành, truyền dạy âm nhạc dân gian qua các lớp học cộng đồng...
Anh Julien Moreau, một blogger người Pháp, ghé đền Thái Vi trong hành trình qua Ninh Bình, kể rằng, ban đầu, anh chỉ định quay vài cảnh về kiến trúc đá và cảnh quan Tràng An, nhưng khi bắt gặp cụ Thim đang ngồi bên hiên, vừa chơi đàn bầu vừa hướng dẫn khách cách lẩy từng nốt, đoạn video lập tức chuyển hướng.
Clip dài hơn một phút, ghi lại cảnh cụ chơi sáo, xen vài câu giới thiệu bằng tiếng Anh đơn giản kèm dòng chú thích tiếng Pháp: “Đây mới là trải nghiệm tôi nhớ nhất ở Việt Nam”. Sau khi đăng tải, clip đã thu hút gần 2 triệu lượt xem, được chia sẻ lại trên các diễn đàn du lịch và nhóm yêu văn hóa châu Á. Dưới phần bình luận, nhiều người hỏi địa điểm, cách di chuyển, thậm chí lưu lại tên “Thai Vi Temple” để tìm trên bản đồ.
Chị Lê Minh Thủy, hướng dẫn viên của công ty Alleztours, cho biết, chị đã dẫn nhiều đoàn khách ngoại quốc tới đền Thái Vi, họ đều dành sự chú ý đặc biệt với cụ Thim. Nhiều du khách tỏ ra bất ngờ khi cụ có thể giới thiệu về đền bằng những câu tiếng Anh đơn giản, sau đó chuyển sang chơi đàn bầu.
Trong các đoàn chị dẫn, không ít người đề nghị dừng lịch trình lâu hơn để nghe trọn một đoạn đàn hoặc xin thử chơi nhạc cụ. Một số khách còn hỏi thêm về cách cụ tự chế tác đàn từ ống bương. Theo chị Thủy, chính những khoảnh khắc như vậy khiến trải nghiệm tại đền Thái Vi khác với các điểm tham quan thông thường.