Giải mã hình rồng có đôi tay phụ nữ ở đền vua Đinh

Sập đá chạm rồng trước bái đường đền vua Đinh

Phát hiện mới này đang gây xôn xao giới nghiên cứu. Sau đây là bài viết của nhà nghiên cứu mỹ thuật Trang Thanh Hiền (Trường Đại học Mỹ thuật Hà Nội) kiến giải biểu tượng rồng có đôi tay phụ nữ này.

Như chúng ta biết triều đại nhà Đinh, Tiền Lê chỉ tồn tại ngắn ngủi trong lịch sử có vỏn vẹn 42 năm, tuy nhiên đây lại là triều đại có rất nhiều biến cố, thậm chí cả những nghi án cung đình, mà hiện nay các nhà sử học vẫn còn chưa thống nhất quan điểm.

Đây cũng là triều đại hiếm hoi trong lịch sử Việt Nam mà một bà hoàng đã làm hậu hai ông vua, Đinh Tiên Hoàng và Lê Hoàn. Chính bộ ba này đã tạo nên những mắt xích quan trọng trong một giai đoạn lịch sử hào hùng của nhà nước phong kiến tập quyền thống nhất đầu tiên ở nước ta.

Ngoài ra trong lịch sử xây dựng và trung tu đền vua Đinh và vua Lê này, việc thay đổi vị trí thờ tự và đặt tượng của các vị quân vương và bà hoàng Thái hậu Dương Vân Nga đã từng tạo nên những câu chuyện thú vị trên chính các kiến trúc và chạm khắc của khu đền này.

Như hình tượng phượng đã được rút khỏi các chạm khắc đá chân tảng ở đền vua Đinh khi đền này được trùng tu vào thế kỷ XIX, cũng là khi bà Dương Vân Nga đã được tách ra thờ ở đền vua Lê cách đó 500m.

Theo một số nhà nghiên cứu lịch sử, thì trước kia, Đinh Tiên Hoàng và Lê Hoàn đã từng được phối thờ ngồi chung một tòa với Dương hậu ở đền vua Đinh hiện nay. Đến thời Hậu Lê, dưới con mắt của các nhà Nho, cho đây là trái đạo nên bỏ đi1.

Theo những điều ghi nhận trên các bia còn được lưu giữ ở đền vua Đinh thì năm Hoằng Định 9 (1608), Bình An Vương Trịnh Tùng cho trùng tu lại đền vua Lê, sau đó năm Hoằng Định 12 (1611), sửa lại tượng và rước hoàng hậu và Lê Hoàn về đền vua Lê cùng với Lê Ngọa triều. Năm Chính Hòa 17 (1689) trùng tu đền vua Đinh.

Có thể lần trùng tu này đã hoàn thiện những kiến trúc gỗ ở đền vua Đinh và lặp lại giống hệt với các thức kiến trúc đền vua Lê dựng năm 1611 trước đó. Không chỉ điều này, quan sát mô hình kiến trúc cũng như kết cấu của hai đền, chúng ta cũng có thể dễ dàng nhận ra sự giống hệt nhau về kiểu thức bố cục.

Trở lại với những sập đá có chạm hình rồng ở đền vua Đinh, một được đặt trước tam quan ngoại và một được đặt trước bái đường. Vị trí này cũng được lặp lại y hệt ở đền vua Lê nhưng với hai chiếc sập không có chạm.

Như vậy rất có thể hai chiếc sập đá chạm rồng này đã có ở đền Đinh ngày nay trước khi tượng Dương Vân Nga và Lê Hoàn được đưa về thờ trong đền vua Lê.

Điều này cũng có nghĩa chúng thuộc về đền thờ các bậc vua tiền triều và bà Thái hậu Dương Vân Nga trước khi di tích này được tách làm hai nơi. Giả thuyết này có những nhân tố hợp lý, bởi sập rồng vốn là sản phẩm của nền văn hóa phong kiến và là vật biểu tượng cho vua. Do có hai vị vua được phối thờ nên ắt hẳn phải có 2 chiếc sập rồng.

Đây cũng là mấu chốt giải thích cho những đôi tay phụ nữ trên những con rồng mang biểu tượng vua này. Phải chăng vai trò lịch sử của bà Dương Vân Nga đã được thể hiện ra rất rõ ở đây.

Toàn cảnh sập đá trước bái đường đền vua Đinh

Xét trên phong cách tạo hình, những chiếc sập này tuy có nhiều điểm tương đồng, nhưng cũng không ít những dị biệt. Cùng là con rồng cuộn khúc trong một đồ án gần vuông, biểu tượng cho sự khát khao về quyền lực tập trung và sự hài hòa giữa vương quyền với thần quyền.

Con rồng ở sập ngoài có ba tay đầy chất nữ tính và một chân. Có thể chiếc sập này có niên đại sớm hơn bởi các nét chạm khắc ít nhiều mềm mại uyển chuyển hơn.

Con rồng ở sập trong cũng có ba tay và một chân nhưng những cái tay lại có phần nhỏ nhắn hơn chiếc sập kể trên. Một vài hình ảnh rồng, thú, chạm ở mặt tiền cảnh của sập này cũng cho thấy phong cách thuộc niên đại muộn hơn.

Trong lịch sử nghệ thuật Việt Nam, người ta có thể bắt gặp vô số những hình tượng tiên cưỡi rồng, nắm râu, nắm bờm rồng trên các chạm khắc đá, gỗ ở đình làng, nhưng trường hợp những con rồng có bàn tay phụ nữ như thế này lại là trường hợp hy hữu, không nói là đặc biệt chỉ có ở đền vua Đinh.

Lý giải về điều này một số nhà nghiên cứu cho rằng đây là do sự ảnh của văn hóa Chăm trong việc nhân cách hóa hình tượng nghệ thuật. Tuy nhiên chúng tôi lại cho rằng không phải ngẫu nhiên mà ảnh hưởng của Chăm lại hiện diện ở đây mà không có ý nghĩa.

 Bởi lẽ trên chiếc sập đá đặt trước đền thờ các vị vua tiền triều khi đưa những mô típ này vào ắt phải có những dụng ý nhất định. Vậy phải chăng với những chiếc tay rồng trên hai chiếc sập này phải có những cách giải thích khác?

Tượng Thái Hậu Dương Vân Nga được thờ ở đền vua Lê

Và cách giải thích đơn giản nhất đồng thời cũng tương đồng với việc phối thờ chung hai ông vua và một bà hoàng vào cùng một khu đền, thì những đôi tay rất nữ tính này của con rồng chính là ẩn ngữ để nói về một bà vương hậu lấy hai đời vua, mà giữ yên xã tắc.

Quan sát kỹ hơn ta còn phát hiện ra có nhiều điểm thú vị, như đôi tay ở phía thân được đặt song song nhau, một tay nắm sừng, một nắm xoắn hai búi bờm rồng lại với nhau, như thể sự hậu thuẫn của bà Thái Hậu sau lưng hai ông vua để điều hòa mối cương thường của đất nước. Đó cũng là sự ghi nhận của thái độ lịch sử với vai trò của Hoàng Thái Hậu Dương Vân Nga “một vai gánh vác cả đôi sơn hà” bằng một hình tượng nghệ thuật có phần ý tứ.

Ngoài ra trên cả hai bộ sập này, người ta còn nhìn thấy một bàn tay khác đang vuốt một chiếc râu rồng mà cùng đôi với nó lẽ ra là một bàn tay thì lại là một cái chân với đầy đủ năm móng vuốt theo đúng qui cách tượng trưng cho quyền lực của vua.

Lý giải điều này sẽ ít nhiều khó khăn, bởi theo lẽ thông thường, khi nhân cách hóa con vật, người ta thường tạo nên sự đăng đối, tức nếu là tay sẽ là hai đôi tay, hay hai đôi chân, trong khi những hình ảnh nhìn thấy ở đây lại hoàn toàn thiếu đi tính cân bằng đó.

Phải chăng chiếc tay vuốt râu rồng được đặt ở một vị trí rất khiêm tốn trên hai chiếc sập này còn mang một ẩn ý khác ứng với truyền thuyết về việc bà hoàng hậu Dương Vân Nga đã từng lấy Ngô Xương Văn (con trai của Ngô Quyền) và sinh ra Ngô Nhật Khánh trước khi làm vợ của Đinh Tiên Hoàng.

Mặc dù xung quanh câu chuyện này còn có rất nhiều nghi vấn, nhưng khi làm hai chiếc sập đá này, dân gian có thể đã cố tình đưa chúng vào như thể một sự ngẫu nhiên nhưng lại mang những hàm nghĩa rất rõ ràng về lịch sử.

------------

1. Hoàng Xuân Hãn tuyển tập