Từ “trường làng” đến cơ quan nghiên cứu liên bang Mỹ: Hành trình hơn 10 năm không bỏ cuộc của Trần Thanh Nhân Đức

Trong cuộc trò chuyện với Chuyên trang Sinh viên Việt Nam, Nhân Đức chia sẻ về hành trình vượt qua xuất phát điểm khiêm tốn, cách xây dựng hồ sơ học thuật từ gần như con số 0 và những bài học dành cho người trẻ Việt Nam muốn bước ra thế giới.

Xuất phát từ một “trường làng”, môi trường học tập ban đầu đã ảnh hưởng thế nào đến hành trình học thuật của anh?

TS. Trần Thanh Nhân Đức: Từ cấp 1 cho đến khi vào đại học năm 2015, mình đều học ở các trường gần nhà. Sau đó mình theo học tại Đại học Bách khoa Đà Nẵng. Khi còn học phổ thông, mình chưa ý thức nhiều về sự khác biệt giữa các môi trường giáo dục. Nhưng khi bước vào đại học và bắt đầu tìm hiểu về các cơ hội học thuật quốc tế, mình mới nhận ra xuất phát điểm của mình có nhiều hạn chế.

Những cơ hội như chương trình trao đổi quốc tế, các dự án nghiên cứu lớn, môi trường sử dụng tiếng Anh hay mạng lưới học thuật gần như rất ít. Lúc đó mình mới hiểu rằng sinh viên ở nhiều nơi khác có lợi thế hơn rất nhiều về điều kiện học tập.

Tuy nhiên, thay vì xem đó là trở ngại không thể vượt qua, mình bắt đầu tự đặt ra hai câu hỏi quan trọng: làm thế nào để tự tạo động lực cho bản thân khi môi trường xung quanh không thuận lợi, và làm thế nào để xây dựng một bộ hồ sơ học thuật khác biệt dù mình không có xuất phát điểm nổi bật.

Chính việc nhận ra khoảng cách đó lại khiến mình có thêm quyết tâm. Nó buộc mình phải chủ động hơn rất nhiều trong việc tìm kiếm cơ hội, học thêm kỹ năng mới và xây dựng con đường riêng cho bản thân.

Sau cú sốc trượt đại học năm 2014, thời điểm nào anh bắt đầu nghĩ nghiêm túc đến chuyện du học?

TS. Trần Thanh Nhân Đức: Năm 2014, mình thi trượt đại học. Mình đã sụt 7 kg trong một năm để ôn thi lại và đỗ ngành Kỹ thuật Xây dựng công trình thủy của trường Đại học Bách khoa (Đại Học Đà Nẵng) vào năm 2015. Mình bắt đầu nghĩ đến chuyện du học từ giữa năm nhất đại học. Việc từng trượt đại học không chỉ khiến mình thất vọng về bản thân mà còn khiến ba mẹ phải nghe nhiều lời chê bai từ những người xung quanh.

Chính điều đó khiến mình suy nghĩ rất nhiều. Mình nhận ra rằng thế hệ của ba mẹ đã phải sống trong thời kỳ chiến tranh và điều kiện phát triển hạn chế, còn thế hệ mình đang sống trong giai đoạn đất nước phát triển nhanh, cơ hội giáo dục mở rộng hơn rất nhiều. Nếu mình không cố gắng thì đó là lỗi của mình, chứ không phải do hoàn cảnh.

Mình vẫn nhớ rất rõ một lần trong buổi sinh hoạt lớp hồi đại học, mình đứng lên hỏi giáo viên chủ nhiệm về việc tìm học bổng toàn phần để đi du học Thạc sĩ. Khi đó nhiều bạn trong lớp cười vì nghĩ mình nói đùa. Thực tế là trong suốt những năm đại học sau đó, không ít người vẫn nghĩ việc mình nói đến du học chỉ là một ý tưởng viển vông.

Nhưng chính những khoảnh khắc đó lại khiến mình quyết tâm hơn. Mình hiểu rằng nếu mình không bắt đầu chuẩn bị ngay từ lúc đó thì giấc mơ này sẽ mãi chỉ là suy nghĩ thoáng qua.

Anh từng nhận học bổng toàn phần Erasmus Mundus - chương trình học bổng danh giá do Liên minh châu Âu (EU) tài trợ, cho phép sinh viên học tập tại nhiều quốc gia châu Âu. Học bổng này có ý nghĩa như thế nào đối với hành trình học thuật của anh?

TS. Trần Thanh Nhân Đức: Học bổng quốc tế đầu tiên mình nhận được là học bổng toàn phần Erasmus Mundus trị giá khoảng 49.000 euro cho hai năm học tập tại năm quốc gia châu Âu trong giai đoạn 2020 - 2022.

Đối với mình, đây là một cột mốc rất quan trọng. Nó không chỉ giúp mình có cơ hội học tập trong môi trường quốc tế mà còn là dấu mốc đầu tiên chứng minh rằng những nỗ lực nhiều năm trước đó của mình có ý nghĩa.

Về mặt hồ sơ học thuật, học bổng này cũng đóng vai trò như một “điểm sáng” giúp mình tự tin hơn khi nộp vào các chương trình cao hơn, đặc biệt là Tiến sĩ.

Nếu nhìn lại, mình nghĩ điều khiến hội đồng tuyển chọn chú ý đến hồ sơ của mình là sự kết hợp giữa nhiều yếu tố: hoạt động ngoại khóa, các bài nghiên cứu khoa học, sự chủ động trong việc tìm kiếm cơ hội và khả năng thể hiện câu chuyện cá nhân trong buổi phỏng vấn. Mình không cố gắng xây dựng một hình ảnh hoàn hảo, mà chỉ kể lại hành trình thật của mình và cách mình vượt qua những khó khăn.

Từ một sinh viên Việt Nam, anh đã có cơ hội nghiên cứu tại Đại học Virginia, NOAA và hiện làm việc tại Bộ Nông nghiệp Hoa Kỳ. Làm thế nào anh có thể bước vào những môi trường nghiên cứu lớn như vậy?

TS. Trần Thanh Nhân Đức: Nếu phải nói về “công thức”, mình nghĩ có vài yếu tố quan trọng.

Thứ nhất là xây dựng nền tảng học thuật có định hướng rõ ràng. Ngay từ giai đoạn Thạc sĩ, mình đã xác định muốn làm nghiên cứu liên quan đến các vấn đề thực tế như lũ lụt, hạn hán và tài nguyên nước. Điều này giúp mình tập trung phát triển các kỹ năng và đề tài nghiên cứu phù hợp.

Thứ hai là chủ động tìm kiếm cơ hội thay vì chờ cơ hội xuất hiện. Ví dụ, chương trình thực tập tại Cơ quan Quản lý Đại dương và Khí quyển Quốc gia Hoa Kỳ (NOAA) không phải là cơ hội được mời sẵn. Mình phải chủ động tìm hiểu thông tin trong thời gian dài, chuẩn bị hồ sơ và nộp ứng tuyển.

Thứ ba là phải hiểu rõ nhu cầu của tổ chức mà mình muốn làm việc cùng. Các cơ quan nghiên cứu lớn không tuyển người chỉ vì bằng cấp đẹp, mà vì họ cần những người có thể giải quyết vấn đề cụ thể. May mắn là hướng nghiên cứu của mình về mô hình thủy văn và dữ liệu vệ tinh khá phù hợp với nhu cầu của họ ở thời điểm đó.

Nhìn lại toàn bộ hành trình, theo anh điều quan trọng nhất giúp một người trẻ đi từ xuất phát điểm "khiêm tốn" đến môi trường học thuật toàn cầu là gì?

TS. Trần Thanh Nhân Đức: Nếu phải chọn một yếu tố duy nhất, mình nghĩ đó là biết rõ mình đang ở đâu và không dùng điều đó làm lý do để dừng lại.

Mình không xuất thân từ môi trường thuận lợi, không có định hướng du học từ sớm, điều kiện gia đình bình thường và khả năng ngoại ngữ ban đầu rất hạn chế. Thậm chí mình còn từng trải qua những trải nghiệm không dễ dàng như bạo lực học đường từ những năm cấp 2.

Nhưng thay vì coi những điều đó là rào cản, mình coi chúng như một tấm bản đồ giúp mình hiểu mình cần cải thiện điều gì.

Có ba yếu tố mình nghĩ là cốt lõi: kỷ luật bền bỉ hơn là tài năng thiên bẩm, xây dựng câu chuyện thật của bản thân thay vì cố đánh bóng hồ sơ, và có một điểm neo cảm xúc đủ mạnh để không bỏ cuộc.

Với mình, điểm neo đó chính là ký ức về việc ba mẹ phải nghe những lời chê bai khi mình trượt đại học năm 2014. Cảm giác đó theo mình suốt nhiều năm và trở thành lời nhắc nhở rằng mình không có quyền dừng lại giữa chừng.

Hành trình từ “trường làng” đến môi trường học thuật quốc tế thực ra không có gì huyền bí. Nó chỉ là quá trình hiểu rõ mình thiếu gì, lập kế hoạch để bù đắp và kiên trì đi tiếp dù bị từ chối bao nhiêu lần.