Trong nhiều năm, các giá trị bản địa tại Việt Nam thường được nhìn nhận theo hai hướng: bảo tồn một phần của di sản, hoặc khai thác một sản vật đặc trưng phục vụ thị trường. Tuy nhiên, trong bối cảnh tiêu dùng và cạnh tranh thay đổi, cả hai cách tiếp cận này đều bộc lộ những giới hạn nhất định.
Một giá trị nếu chỉ tồn tại trong câu chuyện sẽ khó duy trì sức sống lâu dài. Ngược lại, nếu bị thương mại hóa theo hướng giản lược, giá trị ấy cũng dễ đánh mất phần cốt lõi đã tạo nên bản sắc ban đầu. Điều đặt ra không còn là lựa chọn giữa “giữ” hay “khai thác”, mà là khả năng đưa giá trị bản địa bước vào thị trường mà vẫn giữ được cấu trúc nguyên bản của nó.
Đằng sau một cây sâm là cả một hệ giá trị sống
Trong nhận thức phổ biến, sâm Ngọc Linh thường được biết đến như một dược liệu quý hiếm, có giá trị cao trên thị trường và gắn với nhiều lợi ích cho sức khỏe. Tuy nhiên, nếu chỉ dừng ở cách nhìn đó, cây sâm rất dễ bị thu hẹp thành một sản phẩm có giá trị kinh tế, trong khi phần quan trọng nhất của nó lại nằm ở những lớp nghĩa sâu hơn.
Tại vùng núi Ngọc Linh, nơi cộng đồng người Xơ Đăng đã sinh sống và gắn bó qua nhiều thế hệ, cây sâm chưa bao giờ chỉ được nhìn như một loại hàng hóa. Nó hiện diện trong đời sống như một phần của tri thức bản địa được tích lũy và truyền lại qua thời gian, từ hiểu biết về điều kiện thổ nhưỡng, khí hậu, mùa vụ, đến cách nhận diện, gìn giữ và sử dụng dược liệu trong mối quan hệ hài hòa với rừng.
Vườn trồng sâm TRIMICO tại vùng núi Ngọc Linh TP Đà Nẵng. Ảnh: TRIMICO
Đằng sau một cây sâm là cả một hệ sinh thái, sinh kế, tập quán, niềm tin và bản sắc cộng đồng gắn chặt với nhau. Nó phản ánh cách con người cư trú trong tự nhiên, khai thác tài nguyên mà không tách rời khỏi môi trường sống, đồng thời gìn giữ những giá trị thuộc về bản địa như một phần của căn tính cộng đồng.
Chính vì vậy, khi sâm Ngọc Linh bước ra thị trường, điều cần được giữ lại là chất lượng của một sản phẩm và giá trị vô hình đã làm nên ý nghĩa sâu xa của nó. Bởi nếu chỉ thương mại hóa phần “quý” mà đánh mất phần “gốc”, thì điều được bán ra có thể vẫn là sâm, nhưng điều bị mất đi lại là toàn bộ hệ giá trị đã nuôi dưỡng cây sâm ấy từ đầu.
Bản địa là nền tảng để phát triển kinh doanh
Thực tế ngày càng nhiều sản vật bản địa tại Việt Nam đang sở hữu giá trị lớn, nhưng cách phát triển lại chưa tương xứng với tiềm năng. Trong không ít trường hợp, yếu tố bản địa được giữ lại như một biểu tượng văn hóa mang tính trưng bày, đồng thời khai thác như một lớp câu chuyện tiếp thị nhằm gia tăng cảm xúc cho sản phẩm.
Ở cả hai cách tiếp cận này, giá trị cốt lõi chưa được chuyển hóa thành năng lực cạnh tranh thực sự. Khi bản địa chỉ tồn tại như một “ý nghĩa đi kèm”, nó không đủ sức tạo ra sự khác biệt bền vững trên thị trường, nơi người tiêu dùng ngày càng có xu hướng lựa chọn dựa trên tính xác thực, minh bạch và chiều sâu của sản phẩm.
Trong bối cảnh đó, thị trường chăm sóc sức khỏe tại Việt Nam đang cho thấy những tín hiệu tăng trưởng rõ rệt. Quy mô thị trường đã đạt khoảng 700 triệu USD trong năm 2024 và được dự báo có thể chạm mốc gần 4 tỷ USD vào năm 2033, tương đương mức tăng trưởng khoảng 18% mỗi năm.
Song song với sự mở rộng về quy mô là sự thay đổi trong hành vi người tiêu dùng. Người tiêu dùng sẵn sàng trả giá cao hơn cho các sản phẩm có nguồn gốc tự nhiên, minh bạch và an toàn, đồng thời chuyển dịch từ tư duy “mua rẻ” sang “mua đáng”. Khi đó, giá không còn là rào cản chính; niềm tin mới là yếu tố quyết định dòng tiền.
Mỗi cây sâm ở đây đều được người dân chăm bằng sự kỹ lưỡng và kiên nhẫn. Ảnh: TRIMICO
Trong cách tiếp cận với sâm Ngọc Linh, TRIMICO lựa chọn thay vì khai thác yếu tố quý hiếm như một lợi thế ngắn hạn, doanh nghiệp tập trung xây dựng từ gốc: kiểm soát nguồn nguyên liệu, đảm bảo tính minh bạch và định vị sản phẩm trong bối cảnh sử dụng hiện đại.
Ở đây, giá trị bản địa không còn là yếu tố bổ trợ, mà trở thành nền móng để hình thành một mô hình kinh doanh có khả năng vận hành ổn định và phát triển dài hạn. Khi đó, bản địa không chỉ là điểm khởi đầu của câu chuyện, mà trở thành yếu tố quyết định khả năng đi đường dài của sản phẩm trên thị trường.
Từ cây sâm đến bài toán phát triển vùng
Trong những năm gần đây, giá trị bản địa tại Việt Nam đang ngày càng được quan tâm và đầu tư bài bản hơn, đặc biệt ở những sản vật có giá trị cao như sâm Ngọc Linh. Từ việc bảo tồn nguồn gen, phát triển vùng trồng đến xây dựng chỉ dẫn địa lý, nhiều nỗ lực đã được triển khai nhằm giữ gìn và nâng tầm giá trị của dược liệu bản địa.
Tuy nhiên, phần lớn các hoạt động này vẫn đang tập trung ở khâu bảo tồn và phát triển nguyên liệu, trong khi giá trị thương mại hóa vẫn chưa được khai thác tương xứng. Sản vật có giá trị cao, nhưng chưa được chuyển hóa thành hệ thống sản phẩm đa dạng, chưa gắn kết chặt với thị trường tiêu dùng và càng chưa hình thành được một chuỗi giá trị đủ mạnh để mở rộng quy mô.
Chính khoảng cách giữa “giá trị bản địa” và “năng lực thương mại hóa” này đang tạo ra một cơ hội rõ rệt. Nếu được phát triển đúng cách, một giá trị bản địa thể mở rộng thành một hệ sinh thái kinh tế. Với sâm Ngọc Linh, tiềm năng này thể hiện ở khả năng kết nối nhiều lĩnh vực: từ sản phẩm chăm sóc sức khỏe, quà tặng mang bản sắc địa phương, đến du lịch trải nghiệm gắn với vùng nguyên liệu và xây dựng hình ảnh vùng miền.
Gian hàng trưng bày sản phẩm TRIMICO tại Hội chợ 50 năm tỉnh Quảng Nam .Ảnh: TRIMICO
Khi đó, câu chuyện của sâm Ngọc Linh trở thành một phần trong bài toán phát triển kinh tế bản địa, nơi giá trị địa phương được chuyển hóa thành động lực tăng trưởng, nhưng vẫn giữ được nền tảng văn hóa làm nên bản sắc.
Trong bối cảnh cạnh tranh ngày càng phụ thuộc vào niềm tin, lợi thế không nằm ở việc sở hữu tài nguyên, mà ở khả năng giữ được giá trị của sản vật đó khi đưa ra thị trường. Đây cũng là ranh giới giữa việc bán một đặc sản và xây dựng một thương hiệu có nền tảng.
Với cách tiếp cận từ giá trị bản địa, TRIMICO tham gia vào thị trường sản phẩm, đồng thời góp phần định hình một hướng đi khác cho các doanh nghiệp khai thác tài nguyên bản địa: phát triển trên nền tảng giá trị thật, thay vì chỉ dừng lại ở câu chuyện.