Chiều 25/9, Diễn đàn Tổng Biên tập lần thứ 8 khai mạc tại phường Hạ Long, thành phố Quảng Ninh, với chủ đề “Báo chí cách mạng Việt Nam, cơ hội trong không gian phát triển mới”. Hơn 100 đại biểu là lãnh đạo cơ quan báo chí, nhà quản lý và chuyên gia tham dự, trao đổi về những thay đổi trong cách làm báo, tiếp cận độc giả và duy trì hoạt động của tòa soạn.
Một câu hỏi xuyên suốt diễn đàn là báo chí sẽ tạo nguồn lực phát triển ra sao khi công chúng ngày càng tiếp nhận thông tin qua mạng xã hội, video ngắn và công cụ trí tuệ nhân tạo (AI). Với nhiều tòa soạn, đây là vấn đề rất cụ thể: chi phí làm nội dung, đầu tư công nghệ tăng lên, trong khi nguồn thu quảng cáo truyền thống chịu sức ép.
Tin đi xa, nguồn thu ở lại bao nhiêu?
Trong tham luận về kinh tế báo chí, nhà báo Phùng Công Sưởng, Tổng Biên tập Báo Tiền Phong, nêu thực tế một tác phẩm có thể lan truyền rất nhanh trên môi trường số, song phần giá trị kinh tế trở về với đơn vị sản xuất nội dung bị chia nhỏ qua nhiều khâu phân phối. Người đọc vẫn có thể gặp thông tin của báo chí trên các nền tảng khác mà không truy cập trang báo.
Từ thực tế đó, theo nhà báo Phùng Công Sưởng, hiệu quả hoạt động của một tòa soạn cần được nhìn rộng hơn lượng truy cập. Uy tín thương hiệu, kho tác phẩm, bản quyền, dữ liệu độc giả và khả năng tập hợp cộng đồng đều là tài sản hình thành qua nhiều năm làm báo. Vấn đề là tổ chức những tài sản ấy thành sản phẩm phù hợp với công chúng, đồng thời tạo nguồn thu để tiếp tục đầu tư cho hoạt động báo chí.
Báo Tiền Phong lựa chọn phát triển các kênh mạng xã hội theo vai trò riêng. Theo tài liệu tham luận, kênh TikTok Tiền Phong có gần 2 triệu người theo dõi, Facebook Tiền Phong có gần 1,2 triệu người theo dõi; các kênh YouTube Tiền Phong TV và Báo Tiền Phong News có trên 1 triệu người đăng ký mỗi kênh. Video ngắn giúp tiếp cận người trẻ; video thời sự và phân tích phục vụ nhóm công chúng khác; Facebook tạo thêm không gian tương tác.
Tuy nhiên, Tổng Biên tập Báo Tiền Phong cho rằng việc mở nhiều tài khoản không tự tạo ra một mô hình phát triển mới. Tòa soạn phải biết từng kênh phục vụ ai, nên làm nội dung ở định dạng nào, cần bao nhiêu nguồn lực và đem lại giá trị gì. Nếu chỉ đăng lại cùng một sản phẩm ở nhiều nơi, số kênh phát hành tăng lên nhưng mối quan hệ với độc giả chưa chắc sâu hơn.
Bài toán này cũng được nhà báo Lê Quốc Minh, Chủ tịch Hội Nhà báo Việt Nam, đặt ra từ sự thay đổi trong thói quen tìm kiếm thông tin. Theo ông, công chúng có thể nhận câu trả lời do AI tổng hợp từ nội dung báo chí mà không bấm vào bài viết gốc. Khi đó, nội dung vẫn được sử dụng nhưng lượt truy cập trực tiếp, vốn gắn với mô hình quảng cáo quen thuộc, không đến với tòa soạn. Ông cho rằng các cơ quan báo chí cần tính lại sản phẩm và mô hình hoạt động khi AI ngày càng tham gia sâu vào quá trình tiếp nhận tin tức.
Từ góc độ quản lý, ông Lưu Đình Phúc, Cục trưởng Cục Báo chí, đề nghị các tòa soạn chú trọng dữ liệu, tri thức, cộng đồng và niềm tin bên cạnh việc sản xuất, phân phối nội dung. Theo ông, lượt xem vẫn cần được theo dõi, song chất lượng thông tin, độ tin cậy và tác động xã hội cũng phải được tính đến khi đánh giá giá trị báo chí.
Nguồn thu đa dạng, nội dung vẫn do tòa soạn quyết định
Từ kinh nghiệm Báo Tiền Phong, nhà báo Phùng Công Sưởng trình bày bốn hướng phát triển gắn với nhau: xây dựng công chúng trên các nền tảng số; cung cấp sản phẩm truyền thông đa phương tiện; tổ chức sự kiện để kết nối cộng đồng; và phát huy thế mạnh của báo in bằng những nội dung có chiều sâu.
Với hoạt động truyền thông, tờ báo hướng từ hình thức quảng cáo đơn lẻ sang các sản phẩm kết hợp bài viết, video, đồ họa và tọa đàm. Theo tham luận, nội dung có yếu tố thương hiệu phải minh bạch. Quyết định xuất bản thuộc về ban biên tập, để việc phát triển nguồn thu không ảnh hưởng đến uy tín của tờ báo.
Ở mảng sự kiện, Báo Tiền Phong duy trì Giải vô địch quốc gia Marathon và cự ly dài, cuộc thi Hoa hậu Việt Nam, chương trình hiến máu Chủ nhật Đỏ cùng các diễn đàn kinh tế, xã hội. Những hoạt động này đưa tờ báo đến gần người tham gia và công chúng, tạo thêm đề tài, mở rộng cộng đồng gắn bó với báo và thu hút nguồn tài trợ. Tham luận xác định sự kiện là một phần trong hoạt động phát triển của tờ báo, gắn với khả năng tổ chức và nội dung báo chí.
Báo in cũng có vị trí riêng trong mô hình ấy. Theo Tổng Biên tập Báo Tiền Phong, ấn phẩm in phát huy giá trị ở độ tin cậy, bài viết có chiều sâu và khả năng lưu giữ. Những vấn đề được phát hiện, phản ánh nhanh trên báo điện tử hoặc video có thể tiếp tục được theo đuổi, phân tích kỹ hơn trên mặt báo in.
Dù lựa chọn sản phẩm nào, việc triển khai vẫn phụ thuộc vào con người. Tại phiên thảo luận, nhà báo Phùng Công Sưởng chia sẻ Báo Tiền Phong đã đào tạo, sát hạch năng lực số của phóng viên và tiếp tục đánh giá đội ngũ quản lý. Theo ông, yêu cầu đặt ra là người làm báo sử dụng được công nghệ vào công việc, từ tìm kiếm, xử lý thông tin đến sản xuất sản phẩm phù hợp với từng nền tảng.
Các ý kiến tại diễn đàn cũng dành nhiều thời gian cho AI. Nhà báo Lê Quốc Minh cho rằng công nghệ này cần được đưa vào quy trình vận hành của tòa soạn, thay vì chỉ dừng ở những thử nghiệm riêng lẻ. Cùng với khả năng xử lý khối lượng lớn tài liệu và hỗ trợ sản xuất nội dung, AI làm phát sinh thêm việc kiểm tra kết quả. Nhà báo và biên tập viên vẫn phải xác minh thông tin trước khi công bố.
Trong tham luận của Báo Tiền Phong, AI được xác định là công cụ hỗ trợ xử lý dữ liệu và những công việc kỹ thuật. Người làm báo giữ quyền kiểm soát và chịu trách nhiệm về nội dung cuối cùng. Tổng Biên tập Báo Tiền Phong đồng thời đề cập việc bảo vệ bản quyền, dữ liệu, những tài sản ngày càng quan trọng khi tác phẩm báo chí được phân phối và khai thác trên nhiều hệ thống.
Phát biểu tại diễn đàn, ông Vũ Quyết Tiến, Phó Bí thư Thành ủy Quảng Ninh, nhìn nhận báo chí giúp địa phương thấy rõ hơn tâm tư người dân cùng những bất cập nảy sinh từ cơ sở. Ông cho biết thành phố sẽ tăng cường cung cấp thông tin kịp thời, minh bạch và tạo điều kiện để báo chí tiếp cận thực tiễn. Trong môi trường truyền thông thay đổi nhanh, theo ông, tính chính xác, chiều sâu và trách nhiệm xã hội vẫn là cơ sở tạo dựng uy tín với công chúng.
Khép lại tham luận, Tổng Biên tập Phùng Công Sưởng nhấn mạnh giới hạn mà mọi mô hình kinh tế báo chí phải tôn trọng: “Doanh thu có thể đến từ nhiều nguồn, công nghệ có thể thay đổi từng ngày, nhưng nếu mất niềm tin của công chúng thì mọi mô hình kinh tế báo chí đều khó bền vững”.
