Kỳ thi năm nay tại Hà Nội có khoảng 147.000 thí sinh lớp 9, nhưng chỉ có 88.000 suất vào lớp 10 công lập, đồng nghĩa với khoảng 40% học sinh buộc phải chọn các cơ sở tư thục hoặc học nghề. Đà Nẵng hơn 7.300 học sinh nguy cơ trượt công lập, khi gần 46.000 học sinh lớp 9 chỉ lấy 38.690 suất. Tại TPHCM, sau sáp nhập số lượng học sinh tăng mạnh, trong khi tỷ lệ tuyển sinh vào các trường THPT công lập cố gắng cũng chỉ đạt khoảng 70%. Nghĩa là sẽ có trên 51.000 em không có chỗ học lớp 10 công lập…
Vẫn cứ rộ lên tranh cãi rằng nên bỏ hay giữ việc thi vào lớp 10 - kỳ thi áp lực nhất hiện nay, khó còn hơn thi đại học. Thi thì quá vật vã, xót xa; còn bỏ thi thì cào bằng giữa giỏi và dốt, còn ai chịu học, chất lượng giáo dục đi xuống… Nhiều địa phương còn đưa ra lý do trường lớp, giáo viên THPT công lập đang thiếu hụt, nên “thắt” lại chỉ tiêu. Rất lạ, là sinh đẻ ngày càng ít, tốc độ già hóa nhanh, giáo viên ra trường đông khó xin việc, cơ sở vật chất sau sáp nhập còn bỏ trống mênh mông, mà con em lại không có chỗ học?!
Trong khi chủ trương phân luồng hướng nghiệp hiện đã không còn áp dụng một cách máy móc và vô cảm như trước. Bộ Giáo dục và Đào tạo cũng vừa chỉ đạo việc phân luồng sau THCS, THPT là không ép buộc, mà dựa trên nguyên tắc: phù hợp với năng lực và nguyện vọng của học sinh; gắn với nhu cầu nhân lực của từng vùng miền và khả năng đáp ứng của hệ thống giáo dục. Vậy nên việc hàng năm có đến 30-40% học sinh tốt nghiệp THCS (hầu hết tại các thành phố lớn) bị bật ra khỏi cơ hội học lớp 10 công lập là một nghịch lý.
Chậm rãi nhìn lại, đúng là “nút thắt lớp 10” hầu như chỉ là vấn đề của các đô thị lớn với tốc độ đô thị hóa cao. Còn đại đa số các tỉnh thành trên cả nước, cửa vào THPT công lập luôn rộng mở, thậm chí nhiều nơi còn thiếu học sinh. Đây là cơ sở xác đáng để mục tiêu đến năm 2035 sẽ hoàn thành phổ cập THPT và tương đương theo Nghị quyết 71 của Bộ Chính trị về đột phá phát triển giáo dục và đào tạo, là hoàn toàn khả thi.
Đã đến lúc các đô thị lớn đất chật người đông phải tự tay mở “nút thắt” kỳ thi lớp 10 tại địa phương mình. Như mở thêm trường, tuyển giáo viên, bố trí sắp xếp lại hệ thống giáo dục công lập, tạo điều kiện phát triển hệ trường tư thục, nghiên cứu cải tiến thi cử để giảm áp lực cho học sinh và gia đình,… Và nên chăng trung ương có những cơ chế riêng về kỳ thi chuyển cấp đặc biệt này dành cho những thành phố lớn đang chịu áp lực đô thị hóa?
Thành phố Hà Nội đang áp dụng nhiều quy định lần đầu tiên vào kỳ thi tuyển sinh lớp 10, như thí sinh có thể đăng ký vào bất kỳ trường THPT công lập nào trên toàn thành phố (bỏ quy định về khu vực tuyển sinh); lần đầu tiên học sinh tỉnh ngoài tạm trú có quyền thi và học THPT tại Thủ đô; thí sinh đăng ký dự thi trực tuyến, theo dõi tỷ lệ chọi của từng trường để kịp điều chỉnh nguyện vọng… Hy vọng đổi mới kỳ thi lớp 10 năm nay tại thủ đô sẽ đem lại nhiều kết quả tích cực, để không còn cảnh 40% học sinh đối mặt áp lực “tràn tuyến”.