Những năm tháng gieo chữ nơi địa đầu Tổ quốc
Đã hơn ba thập kỷ kể từ ngày rời bục giảng, nhưng những năm tháng dạy học ở vùng cao vẫn còn nguyên trong ký ức của nhà giáo Dương Văn Phi. Cuối năm 1959, hưởng ứng chủ trương đưa cán bộ lên hỗ trợ đồng bào các tỉnh miền núi phía Bắc, chàng thanh niên Dương Văn Phi xung phong lên Hà Giang, nhận công tác tại Trường Tiểu học Đồng Tâm (huyện Bắc Quang, tỉnh Hà Giang cũ).
Thời điểm ấy, điều kiện sinh hoạt và dạy học còn nhiều thiếu thốn. Các lớp học nằm rải rác ở nhiều bản, đường đến trường chủ yếu là những lối mòn cheo leo, có đoạn dốc đến mức phải leo trong tư thế “đầu gối chạm cằm”, theo lời ông kể. Dù gặp nhiều khó khăn, thầy và trò vẫn kiên trì duy trì việc dạy và học.
Năm 1963, thầy Dương Văn Phi được bổ nhiệm làm Hiệu trưởng Trường Tiểu học Đồng Tâm. Một năm sau, nhà trường đạt danh hiệu “Trường tiên tiến”, trở thành đơn vị dẫn đầu ngành giáo dục tỉnh Hà Giang.
Năm 1976, sau 17 năm công tác tại Hà Giang, ông trở về quê hương, tiếp tục làm việc tại Phòng Giáo dục huyện Thường Tín (nay là Phòng Giáo dục và Đào tạo) cho đến khi nghỉ hưu vào năm 1994.
Dù giảng dạy các môn KHTN như Toán, Vật lý, thầy Dương Văn Phi vẫn có niềm say mê đặc biệt với văn chương, thơ ca. Khi trở về quê hương, ông mang theo những cuốn sách đã gìn giữ trong suốt nhiều năm công tác.
Biết ông yêu sách, bạn bè, đồng nghiệp ở nhiều nơi thường xuyên gửi tặng và trao đổi sách với ông. Trong số đó, ông nhớ nhất thầy Lê Hưng, một giáo viên dạy Toán ở Bình Dương. Dù chưa từng gặp mặt, hai người vẫn duy trì tình bạn qua những lá thư và những cuốn sách gửi cho nhau. “Chúng tôi chưa gặp nhau lần nào, chỉ trao đổi qua thư từ. Tôi có sách hay thì gửi vào, ông ấy có sách lại gửi ra. Cứ thế mà thành bạn”, ông Phi nhớ lại.
Theo thời gian, tủ sách của ông ngày càng phong phú, được sắp xếp, phân loại cẩn thận theo từng lĩnh vực. Không chỉ phục vụ nhu cầu đọc cá nhân, tủ sách còn là nơi để người thân, bạn bè tìm đọc và tra cứu tài liệu.
Hành trình xây dựng thư viện từ tủ sách gia đình
Sinh ra và lớn lên tại Bình Vọng, vùng quê có truyền thống hiếu học, ông Phi luôn quan tâm đến việc gìn giữ và phát huy truyền thống của quê hương. Từ tủ sách gia đình, ông nảy ra ý tưởng xây dựng một tủ sách chung, tạo điều kiện để người dân tiếp cận sách và các nguồn tri thức.
Năm 1999, ông bắt đầu vận động các gia đình trong làng đóng góp sách với lời kêu gọi: “Một quyển sách để trong nhà thì chỉ có gia đình mình đọc, nhưng nếu đưa ra tập trung thì cả làng ta cùng được đọc”.
Lời vận động nhận được sự hưởng ứng của người dân. Người góp vài cuốn sách, người mang đến những tờ báo cũ. Chỉ sau một tháng, tủ sách đã có 500 cuốn, trong đó 200 cuốn do chính ông đóng góp.
Nhớ lại những ngày đầu, ông Phi kể: “Ngày xưa khó khăn lắm, thư viện chỉ có hai cái bàn, mấy chiếc ghế băng, tủ sách thì xiêu vẹo. Làng cho một gian ở đình, mái có chỗ còn dột. Thế mà bà con vẫn mang sách đến góp, tôi mừng lắm”.
Từ 500 cuốn ban đầu, số lượng sách tiếp tục tăng nhờ sự đóng góp của người dân trong và ngoài địa phương. Ông Phi đặc biệt nhớ đến cô Nguyễn Thúy Hòa, một giáo viên dạy Văn đã nghỉ hưu. Cô gửi tặng thư viện ba hòm sách, cẩn thận đóng bìa từng cuốn trước khi chuyển đi, dù chi phí bưu điện khi ấy không nhỏ.
Thư viện còn nhận được những tập báo Quân Đội Nhân Dân, Lao Động, Nhân Dân do Thư ký của cố Tổng Bí thư Lê Khả Phiêu lưu giữ, đóng thành tập và gửi tặng. Con em trong thôn, ngoài xã cùng các giáo viên trên địa bàn cũng lần lượt mang sách, truyện đến ủng hộ. “Có người còn đánh cả ô tô mang sách về tặng”, ông Phi kể. Từ một tủ sách nhỏ đặt tại đình làng, thư viện làng Bình Vọng từng bước được mở rộng, trở thành địa điểm đọc và mượn sách quen thuộc của nhiều thế hệ người dân.
Duy trì hoạt động thư viện, phát triển văn hóa đọc tại địa phương
Sau 27 năm hình thành và phát triển, thư viện làng Bình Vọng hiện được bố trí tại hai căn phòng trong nhà văn hóa thôn, mỗi phòng rộng khoảng 53m². Kho sách có 15.117 cuốn, thuộc nhiều lĩnh vực như chính trị, văn học nghệ thuật, thiếu nhi… cùng các loại báo, tạp chí phục vụ nhu cầu tìm đọc của người dân.
Với ông Phi, xây dựng thư viện mới chỉ là bước đầu, điều quan trọng hơn là làm sao để người dân biết đến và hình thành thói quen đọc sách. Trong những năm trực tiếp quản lý, ông thường xuyên giới thiệu thư viện tại các hội nghị đoàn thể, phối hợp với địa phương tuyên truyền qua hệ thống loa truyền thanh và đến các trường học vận động học sinh tham gia đọc sách. Thư viện triển khai cấp thẻ đọc, tạo điều kiện cho học sinh đến đọc tại chỗ và mượn sách về nhà. Đến nay, thư viện đã cấp 686 thẻ, thu hút bạn đọc trong và ngoài địa phương.
Đồng hành cùng ông Phi là 102 người dân tình nguyện, được ông gọi là những “mạng lưới viên” hay “viên chức không lương”. Họ được chia thành bảy tổ, luân phiên trực thư viện vào mỗi buổi chiều, đảm nhiệm việc đón tiếp bạn đọc, ghi chép thông tin và hướng dẫn mượn, trả sách. Nhiều người dù tuổi cao, lưng còng vẫn đều đặn tham gia công việc tại thư viện, đồng thời vận động con cháu đến đọc và mượn sách.
Với những đóng góp trong phát triển văn hóa đọc tại địa phương, thư viện làng Bình Vọng đã nhiều lần được ghi nhận, khen thưởng. Thư viện hai lần nhận bằng khen cấp Bộ vào các năm 2002 và 2025, cùng nhiều bằng khen của thành phố. Ngày 24/9/2026, thư viện tiếp tục được trao chứng nhận Giải thưởng Phát triển văn hóa đọc năm 2026.
Trước những kết quả đạt được, ông Phi không nhận công lao về riêng mình. Theo ông, sự phát triển của thư viện là kết quả từ sự chung tay của nhiều thế hệ người dân Bình Vọng, cùng sự đóng góp, hỗ trợ của những người yêu sách trên khắp mọi miền.
Tuổi già gắn bó với sách và thơ
Do tuổi cao, hiện ông Phi đã bàn giao công việc quản lý thư viện cho ban chủ nhiệm mới. Dù không còn trực tiếp phụ trách, ông vẫn thường xuyên quan tâm đến hoạt động của nơi mình đã góp công gây dựng suốt gần ba thập kỷ.
Ở tuổi 86, ông vẫn duy trì thói quen đọc sách, nghiên cứu và sáng tác thơ mỗi ngày. Trên giá sách, bên cạnh những cuốn sách sưu tầm là các tập thơ do chính ông sáng tác như Ánh chiều, Tươi sáng sắc hương, Níu lại thời gian…
Là thành viên Hội Thơ Đường luật Việt Nam, Chi hội Thanh Đàm, ông được vinh danh với thành tích sáng tác 1.000 bài thơ viết về quê hương, đất nước và những tâm sự tuổi già. Với ông, đọc sách và làm thơ không chỉ là thú vui mà còn là cách để tiếp tục học hỏi, duy trì đời sống tinh thần khi tuổi đã cao.
Nhìn lại hành trình gần ba thập kỷ gắn bó với thư viện làng Bình Vọng, ông Phi chia sẻ: “Vui nhất là khi về hưu, tôi vẫn được góp chút công sức, trí tuệ cho quê hương. Nhìn thư viện ngày càng khang trang, việc đọc sách dần trở thành nếp sống của bà con, tôi hãnh diện lắm”.
