Số giảng viên có trình độ tiến sĩ hiện đạt 36,3%, trong khi Bộ GD - ĐT đặt mục tiêu nâng tỷ lệ này lên khoảng 40% vào năm 2030. Nghịch lý là các trường đại học cần thêm nhân lực trình độ cao, nhưng nhiều năm vẫn không tuyển đủ chỉ tiêu đào tạo tiến sĩ.
Tuyển sinh tiến sĩ không đạt chỉ tiêu diễn ra ở nhiều ngành
Năm học 2025 - 2026, các cơ sở đào tạo được giao 9.083 chỉ tiêu tiến sĩ nhưng chỉ tuyển được 5.687 người, đạt 62,6%, còn 3.396 chỉ tiêu. Năm học 2024 - 2025, trong 7.068 chỉ tiêu, có 4.077 người nhập học, còn 2.991 chỉ tiêu. Năm học 2023 - 2024, các trường tuyển được 3.376 người trong tổng số 7.158 chỉ tiêu, bỏ trống 3.782 chỉ tiêu.
Trong khi đó, Bộ GD - ĐT đặt mục tiêu nâng tỷ lệ giảng viên có trình độ tiến sĩ lên trên 37,5% vào năm 2026 và 40% vào năm 2030. Như vậy, một nghịch lý đang xuất hiện: Người học tiến sĩ chưa đủ, nhưng các trường đại học lại ngày càng cần nhiều tiến sĩ.
PGS Nguyễn Xuân Hoàn - Hiệu trưởng trường ĐH Công Thương TP. HCM cho biết, tình trạng tuyển sinh tiến sĩ không đạt chỉ tiêu diễn ra ở nhiều ngành, đặc biệt các lĩnh vực kỹ thuật, công nghệ. Đây là những ngành đòi hỏi nghiên cứu sinh dành nhiều thời gian cho phòng thí nghiệm, trong khi người đã đi làm tại doanh nghiệp khó sắp xếp thời gian để học và nghiên cứu.
Theo ông Hoàn, một số ngành như địa chất, vật liệu, môi trường, xây dựng và công trình thủy vốn đã khó tuyển từ bậc đại học nên càng khó tuyển nghiên cứu sinh. Trong khi đó, các ngành có nhiều cơ hội việc làm và thu nhập tốt khiến người học sau khi tốt nghiệp có xu hướng đi làm thay vì tiếp tục học tiến sĩ.
PGS Trần Thiên Phúc - Phó Hiệu trưởng trường ĐH Bách khoa (ĐHQG TP. HCM) cho rằng, hỗ trợ tài chính là một trong những yếu tố quan trọng để thu hút người học tiến sĩ, nhất là ở những ngành ít người học nhưng có ý nghĩa lâu dài. Ông đề xuất chính sách hỗ trợ nên linh hoạt theo đề tài và giá trị nghiên cứu, thay vì cứng nhắc giới hạn trong 3 năm.
Tại trường ĐH Bách khoa TP. HCM, những ngành khó tuyển tiến sĩ thường là các lĩnh vực vốn đã khó tuyển từ bậc đại học như địa chất, vật liệu, môi trường và một số ngành xây dựng, công trình thủy.
Trường đại học “khát” tiến sĩ
Trái với bức tranh hàng nghìn chỉ tiêu đào tạo tiến sĩ còn trống, các trường đại học đang tích cực tìm kiếm nhân lực trình độ cao. Trong 5 năm tới, ĐHQG TP. HCM dự kiến tăng thêm 1.500 tiến sĩ, trong đó khoảng 50% được công nhận học hàm giáo sư, phó giáo sư. Bình quân mỗi năm, hệ thống này cần bổ sung khoảng 300 tiến sĩ.
Đầu năm nay, ĐHQG TP. HCM cần tuyển 167 tiến sĩ cho các đơn vị thành viên và trực thuộc, tập trung vào khoa học - công nghệ, kinh tế và các lĩnh vực khoa học xã hội trọng điểm. Nhu cầu trải rộng từ những lĩnh vực chiến lược như bán dẫn, vi mạch, trí tuệ nhân tạo, khoa học máy tính, dữ liệu, tự động hóa đến y khoa, kinh tế, giáo dục, ngôn ngữ và khoa học xã hội.
Trong đó, trường ĐH Bách khoa cần 36 tiến sĩ; trường ĐH Khoa học Tự nhiên cần 35; trường ĐH Khoa học Xã hội và Nhân văn: 22; trường ĐH Khoa học Sức khỏe: 20; trường ĐH Quốc tế: 17; trường ĐH Công nghệ thông tin: 13; ĐH An Giang: 14...
Ngày 5/10, trường ĐH Bách khoa TP. HCM thông báo cần tuyển 80 giảng viên, hướng tới các ứng viên có trình độ tiến sĩ, năng lực giảng dạy và nghiên cứu tốt. Các vị trí trải rộng trên 19 lĩnh vực, từ cơ khí, điện tử viễn thông, thiết kế vi mạch, khoa học máy tính, công nghệ thông tin đến công nghệ sinh học, tài chính, quản trị kinh doanh và quản trị bệnh viện.
Điều này cho thấy, bài toán của giáo dục đại học không đơn giản là “đào tạo càng nhiều tiến sĩ càng tốt”, mà nằm ở đào tạo đúng lĩnh vực và thu hút được người có năng lực nghiên cứu vào những nơi đang cần.
Để cạnh tranh nhân lực trình độ cao, các trường đại học đang đưa ra nhiều chính sách về thu nhập và hỗ trợ nghiên cứu.
Tại các trường thành viên ĐHQG TP. HCM, thu nhập gồm lương cơ bản theo quy định và lương theo vị trí việc làm. Một số trường có mức thu nhập của tiến sĩ từ khoảng 20 - 45 triệu đồng/tháng, tùy đơn vị và kinh nghiệm; người có chức danh PGS, GS có thể đạt mức cao hơn.
Trường ĐH Bách khoa dành mức thu nhập khoảng 35 triệu đồng/tháng với tiến sĩ dưới 3 năm kinh nghiệm và khoảng 45 triệu đồng với người có từ 3 năm kinh nghiệm trở lên. Người có chức danh GS, PGS có trên 3 năm kinh nghiệm có thu nhập trung bình khoảng 85 triệu đồng/tháng.
Một số đơn vị còn có chính sách thu hút riêng. Trường ĐH Công nghệ thông tin hỗ trợ ban đầu 150 triệu đồng cho tiến sĩ, 200 triệu đồng cho PGS và 300 triệu đồng cho GS. Trường ĐH Kinh tế - Luật hỗ trợ lần lượt 150 triệu đồng, 250 triệu đồng và 350 triệu đồng cho tiến sĩ, PGS và GS theo chính sách thu hút nhân tài.
Không chỉ tiền lương, ĐHQG TP. HCM còn có chính sách hỗ trợ nghiên cứu theo từng giai đoạn. Nhà khoa học trẻ trong hai năm đầu có thể được cấp đề tài tối đa 200 triệu đồng; năm thứ ba, đề tài loại B tối đa 1 tỷ đồng; năm thứ tư được hỗ trợ đầu tư phòng thí nghiệm tối đa 10 tỷ đồng.
Với nhà khoa học đầu ngành, kinh phí cho đề tài nghiên cứu loại B có thể lên tới 1 tỷ đồng trong hai năm đầu, sau đó được hỗ trợ đầu tư phòng thí nghiệm với mức tối đa 30 tỷ đồng. Hàng loạt đại học khác cũng đưa ra mức thu nhập hàng chục triệu đồng để thu hút tiến sĩ.
Những chính sách này cho thấy các trường không chỉ cần “tấm bằng tiến sĩ”, mà cần những tiến sĩ có năng lực nghiên cứu, tạo ra công bố, đề tài và dẫn dắt các nhóm nghiên cứu. Vì thế, nghịch lý “ế chỉ tiêu tiến sĩ” và “khát tiến sĩ” thực chất phản ánh hai bài toán khác nhau: Một bên là nhu cầu học tiến sĩ của người học, bên kia là nhu cầu nhân lực chất lượng cao của các trường đại học.
